İdarenin kuruluş ve görevlerinin kanunla düzenlenmesi, idarenin kanunlara uygun hareket etmesi zorunluluğunu ifade eden anayasal ilkedir. AY m.123'te düzenlenen bu ilke, idarenin kanuniliği olarak da adlandırılır.
İdarenin Bütünlüğü İlkesi
İdarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğunu, merkezi idare ile yerinden yönetim kuruluşları arasında organik ve işlevsel bağ bulunması gerektiğini ifade eden anayasal ilkedir (AY m.123).
Hukuk Devleti
Devletin tüm eylem ve işlemlerinin hukuka uygun olması, yargısal denetime tabi tutulması ve bireylerin hukuki güvenliğinin sağlanması ilkesidir (AY m.2). Anayasa Mahkemesi kararlarında temel referans noktasıdır.
Kanuni idare ilkesi, idarenin kuruluş ve işleyişinin kanunla düzenlenmesini, idari faaliyetlerin kanuna dayanmasını ve kanuna aykırı olmamasını zorunlu kılan temel bir anayasa ve idare hukuku ilkesidir. Bu ilke, hukuk devletinin idari alandaki en somut yansımasıdır ve idarenin hukuka bağlılığını güvence altına alır.
Kanuni idare ilkesi iki alt ilkeden oluşur: kanuna dayanma ilkesi (idarenin her türlü faaliyetinin bir kanuni dayanağa sahip olması zorunluluğu) ve kanuna aykırı olmama ilkesi (idarenin hiçbir işlem ve eyleminin kanuna aykırı olmaması zorunluluğu). Kanuna dayanma ilkesi olumlu, kanuna aykırı olmama ilkesi ise olumsuz boyutu ifade eder.
Kanuni idare ilkesinin anayasal temelleri birden fazla maddede yer almaktadır. AY m.123/1'deki "İdare, kuruluş ve görevleriyle bir bütündür ve kanunla düzenlenir" hükmü, idarenin kuruluşunun kanuna bağlılığını düzenler. AY m.8'deki "Yürütme yetkisi ve görevi... Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir" hükmü ise idarenin işleyişinin kanuna bağlılığını ortaya koyar.
AY m.128'de kamu görevlilerinin niteliklerinin, atanmalarının, görev ve yetkilerinin kanunla düzenleneceği belirtilmiştir. AY m.2'deki hukuk devleti ilkesi de kanuni idare ilkesinin genel çerçevesini oluşturur. Cumhurbaşkanlığı kararnameleri bakımından ise AY m.104/17, yürütmenin düzenleme yetkisine ilişkin sınırları çizmektedir.
| Görünüm | Anayasal Dayanak | Açıklama |
|---|---|---|
| İdarenin kuruluşu | AY m.123 | Teşkilat kanunla düzenlenir |
| Kamu görevlileri | AY m.128 | Statüleri kanunla belirlenir |
| Vergi ve mali yükümlülükler | AY m.73 | Kanunla konulur, değiştirilir, kaldırılır |
| Temel hak sınırlamaları | AY m.13 | Ancak kanunla sınırlanabilir |
| İdari işlemlerin denetimi | AY m.125 | Yargısal denetim güvencesi |
2017 Anayasa değişikliğiyle Cumhurbaşkanına kararname çıkarma yetkisi tanınmıştır (AY m.104/17). Bu durum kanuni idare ilkesi bakımından önemli tartışmaları beraberinde getirmiştir. Anayasa, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin çıkarılabileceği alanları sınırlandırmış ve kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda kararname çıkarılamayacağını belirlemiştir. Kanunda açıkça düzenlenen konularda çıkarılan kararnameler hükümsüz olur.