Para politikasının yürütülmesi, fiyat istikrarının sağlanması ve finansal sistemin gözetimi görevlerini üstlenen bağımsız anayasal kuruluştur. Banknot basma yetkisi münhasıran Merkez Bankasına aittir.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB), ülkenin para ve kur politikasını yürütmek, fiyat istikrarını sağlamak ve finansal sistemin istikrarını korumak amacıyla kurulmuş özel hukuk tüzel kişiliğine sahip bir kuruluştur. 1211 sayılı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Kanunu ile düzenlenen TCMB, modern ekonomilerin en temel kurumlarından biri olarak para politikasının bağımsız ve etkin biçimde yürütülmesinden sorumludur.
Anayasal çerçevede TCMB'nin konumu, AY m.166 ve AY m.167 ile bağlantılıdır. AY m.166, devletin ekonomik ve sosyal amaçlarına ulaşmak için gerekli planları yapması gerektiğini düzenler. AY m.167 ise devletin para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı tedbirler almasını öngörür. TCMB, bu anayasal görevlerin yerine getirilmesinde merkezi bir rol üstlenir.
TCMB'nin temel amacı fiyat istikrarını sağlamaktır. 1211 sayılı Kanun'un 4. maddesi bu amacı açıkça ortaya koymaktadır. Fiyat istikrarı, genel fiyat düzeyindeki değişimlerin ekonomik karar alma süreçlerini olumsuz etkilemeyecek kadar düşük ve öngörülebilir düzeyde tutulmasını ifade eder.
TCMB, fiyat istikrarını sağlamak amacıyla çeşitli para politikası araçlarını kullanır. Politika faiz oranının belirlenmesi, zorunlu karşılık oranlarının düzenlenmesi, açık piyasa işlemleri ve döviz müdahaleleri başlıca araçlardandır. Para Politikası Kurulu, faiz kararlarını alır ve para politikası stratejisini belirler.
Enflasyon hedeflemesi rejimi altında TCMB, belirli bir enflasyon hedefi doğrultusunda para politikasını yürütür. Hedefin tutturulamaması halinde Banka, hükümete açık mektupla durumu açıklar. Bu mekanizma, hesap verebilirlik ilkesinin somut bir yansımasıdır.
Merkez bankası bağımsızlığı, modern para politikası teorisinin en temel ilkelerinden biridir. Bağımsızlık kavramı genellikle iki boyutuyla ele alınır: araç bağımsızlığı ve amaç bağımsızlığı. Araç bağımsızlığı, merkez bankasının para politikası araçlarını siyasi baskı olmaksızın belirleyebilmesini ifade eder. Amaç bağımsızlığı ise para politikasının nihai hedeflerinin belirlenmesinde bağımsızlığı anlatır.
1211 sayılı Kanun, TCMB'ye para politikasının yürütülmesinde araç bağımsızlığı tanımıştır. Banka, fiyat istikrarını sağlamak amacıyla uygulayacağı para politikasını ve kullanacağı para politikası araçlarını doğrudan kendisi belirler. Ancak uygulamada merkez bankası bağımsızlığı zaman zaman yoğun tartışmalara konu olmuştur. Özellikle faiz kararları ve para politikası uygulamaları üzerindeki siyasi baskı iddiaları, bağımsızlık tartışmasını sürekli gündemde tutmaktadır.
Uluslararası alanda merkez bankası bağımsızlığının fiyat istikrarı ile güçlü bir pozitif korelasyon gösterdiği yaygın biçimde kabul görmektedir. Bağımsız merkez bankaları, kısa vadeli siyasi çıkarlar yerine uzun vadeli ekonomik istikrarı önceleyebildikleri için daha etkin para politikası yürütebilmektedir.
TCMB'nin fiyat istikrarı dışında da önemli görevleri bulunmaktadır. Banka; banknot basma ve tedavüle çıkarma (emisyon) imtiyazına sahiptir, ödeme sistemlerinin düzenli işlemesini sağlar, döviz rezervlerini yönetir, finansal istikrara katkıda bulunur ve hükümete danışmanlık hizmetleri sunar.
Finansal istikrar görevi, özellikle 2008 küresel mali krizinden sonra önem kazanmıştır. TCMB, makro ihtiyati tedbirler alarak finansal sistemin dayanıklılığını artırmaya çalışır. Zorunlu karşılık oranları, kredi büyüme hızı sınırlamaları ve döviz piyasasına müdahaleler bu kapsamda kullanılan araçlardandır.