Son güncelleme:
Talep Hakkı: Talep hakkı (Almanca Anspruch), bir kişinin başkasından belirli bir davranışı (bir şey verme, yapma, yapmama) hukuken talep etme yetkisidir. Bernhard Windscheid'in modern medenî hukuk dogmatiğine kazandırdığı bu kavram, sübjektif hakkın aktif yüzünü oluşturur; ihlal hâlinde devreye girer ve TMK m.5 atfıyla TBK m.146-161 zamanaşımı kurallarına tâbi olur. Dava hakkından maddi hukuk – usul ekseninde ayrılır.
Talep hakkı (Almanca Anspruch, İngilizce claim), bir kişinin başkasından belirli bir davranışı — bir şey verme, yapma veya yapmama — hukuken talep etme yetkisidir. Kavram Bernhard Windscheid'in 19. yy Pandektist doktrinine kazandırdığı temel ayrımlardan biridir; modern Alman ve Türk medenî hukuk dogmatiğinde sübjektif hakkın aktif yüzü olarak işlev görür.
Sübjektif hak öz iken, talep hakkı bu özün ihlal hâlinde aktif hâle gelen yüzüdür. Mülkiyet sübjektif haktır; mülkiyetin ihlal edilmesiyle doğan istihkak talebi (TMK m.683/II) talep hakkıdır. Alacak hakkı kendisi zaten talep hakkı niteliğindedir; alacaklının borçludan ifa istemesi aktiflik gerektirmez, hak doğduğu anda aktiftir.
Mutlak haklarda öz pasif kalır; ihlal hâlinde talep hakkı doğar. Mülkiyet hakkı kendiliğinden mevcuttur; biri mülkiyete saldırırsa istihkak (rei vindicatio) talebi aktiftir. Nispi haklarda öz ile talep hakkı kural olarak çakışır — alacak hakkının kendisi taleptir.
Şahsa bağlı haklar için talep hakkı da kural olarak şahsa bağlıdır — kişilik hakkına saldırı tazminat talebi mirasçılara geçmez (kural). Kişisel haklarda talep hakkı koruma davalarına dönüşür: ihtiyati tedbir, men, eski hâle iade vb.
TMK m.5 atfıyla TBK m.146 hükmüne göre talep hakları kural olarak 10 yıllık genel zamanaşımına tâbidir; özel hükümler farklı süreler getirebilir (örn. haksız fiil tazminatı TBK m.72: 2/10 yıl). Zamanaşımı talep hakkını sona erdirmez; borç doğal borca dönüşür — ifa edilirse iadesi istenmez.
Hak düşürücü süre ise sübjektif hakkın özünü düşürür; hâkim re'sen dikkate alır. Yenilik doğuran haklar tipik olarak hak düşürücü süreye tâbidir, talep hakları ise zamanaşımına tâbidir.
Dava hakkı usul hukukunun yetkisidir; talep hakkı maddî hukukun yetkisidir. Talep hakkı maddi hukuktan doğar (TMK, TBK); dava hakkı ise bu talebin mahkemece korunması için usul kapısıdır. Talep hakkı zamanaşımına uğrasa bile dava hakkı dava şartı eksik olmadıkça açılabilir; mahkeme zamanaşımı def'i ileri sürülürse maddi inceleme yapmadan reddeder.
Resmi Gazete
Resmi Gazete
Şahsa Bağlı Hak
Şahsa bağlı hak, yalnız hak sahibinin kişiliğine bağlanmış olan, devredilemeyen, mirasla intikal etmeyen ve haczedilemeyen hak türüdür. Kişilik hakları, henüz doğmamış manevi tazminat hakları, nafaka talep hakkı, evlenme rızası, vasiyet düzenleme yetkisi başlıca örnekleridir. Hak sahibinin ölümüyle kural olarak son bulur; ancak doğmuş malvarlığı yansımaları mirasçılara geçebilir.
Hak Düşürücü Süre
Hak düşürücü süre, kanunun belirlediği süre içinde kullanılmadığı takdirde hakkın özünü ortadan kaldıran süredir. Yenilik doğuran hakların kullanımına özgüdür; hâkim re'sen dikkate alır, durmaz, kesilmez. Zamanaşımıyla karıştırılmaması gereken klasik bir ayrımdır — zamanaşımı talep hakkını sona erdirmez, hak düşürücü süre ise hakkı tamamen yok eder. TMK m.158 (evlenmenin iptali), TMK m.733 (önalım) ve TBK m.39 (yanılma iptali) tipik örneklerdir.
Sübjektif Hak
Sübjektif hak (Almanca subjektives Recht), nesnel hukukun bir kişiye tanıdığı somut yetki olup; bireyin başkalarından belirli bir davranışı isteme veya bir şey üzerinde tasarrufta bulunma iktidarını ifade eder. Bernhard Windscheid'in formülasyonuyla "hukuk düzeninin bireye verdiği irade gücü" olarak tanımlanır ve modern medeni hukukta mutlak/nispi, kişisel/malvarlığı, kazanılmış/beklenen, yenilik doğuran ve şahsa bağlı hak ekseninde sınıflandırılır.
Zamanaşımı (Medeni Hukuk Geneli)
Zamanaşımı, kanunun belirlediği süre içinde kullanılmayan talep hakkını def edilebilir kılan süredir. Hak özünden silmez; borç doğal borca dönüşür ve borçlu zamanaşımı def'ini ileri sürerse hâkim talebi reddeder. TMK m.5 atfıyla TBK m.146-161 hükümleri zamanaşımının medeni hukuk uygulamasını düzenler; genel zamanaşımı 10 yıl olup hâkim re'sen dikkate almaz. Hak düşürücü süreyle karıştırılmaması gereken klasik bir ayrımdır.
Dava Hakkı (Medeni)
Dava hakkı, sübjektif hakkını veya korunan hukuki yararını mahkeme önünde ileri sürerek hükmen koruma talep etme yetkisidir. Anayasal hak arama özgürlüğünün (AY m.36) yansıması olarak HMK m.114 dava şartları çerçevesinde işler; eda, tespit ve inşaî dava ayrımıyla yapısal sınıflandırılır. Sübjektif hak ile dava hakkı arasında öz/uygulama ilişkisi bulunur; ihlal hâlinde aktif hâle gelen talep hakkıyla bağlantılıdır.
Nispi Hak
Nispi hak, yalnız belirli bir kişiye veya belirli kişilere karşı ileri sürülebilen ve kişisel ilişkiye bağlı olan haktır. Borç ilişkisinden doğan alacak hakkı, kira ve kullanım hakları nispi haktır. Mutlak hakların aksine erga omnes etki taşımaz; sadece pasif süje olarak belirlenmiş kişiyi yükümlü kılar. Tapuya şerh edilebilen bazı nispi haklar aynileşerek mutlak etki kazanabilir.
Yenilik Doğuran Hak
Yenilik doğuran hak (inşai hak), tek taraflı irade beyanıyla mevcut bir hukuki durumu kuran, değiştiren veya sona erdiren hak türüdür. Üç alt kategoriye ayrılır: kurucu (evlenme onayı, vasiyet düzenleme), değiştirici (mal rejimi seçimi, sözleşme uyarlama) ve bozucu (fesih, iptal, ret, mirasın reddi). Genelde hak düşürücü süreye tâbi.
Mutlak Hak ile Nispi Hak Ayrımı
Mutlak hak ile nispi hak ayrımı, özel hakların kime karşı ileri sürülebildiği ölçütüyle yapılan ve medeni hukukun temel sınıflandırmasını oluşturan bölünmedir. Mutlak hak herkese karşı, nispi hak yalnız belirli kişilere karşı ileri sürülebilir. Ayni haklar, kişilik hakları, fikri haklar mutlak; alacak hakları, kişisel haklar nispidir.