Son güncelleme:
İnsan Onuru: İnsan onuru, insanın sırf insan olması sebebiyle sahip olduğu vazgeçilmez ve dokunulmaz değerdir. Modern anayasal hakların felsefi ve hukuki temel ilkesi olarak kabul edilir. Devlet, insan onuruna saygı göstermek ve onu korumakla yükümlüdür. Anayasa m. 17'deki "maddi ve manevi varlığın korunması" ilkesi insan onuru güvencesinin somut ifadesidir. Sınırlama kabul etmeyen dokunulmaz çekirdek hak niteliğindedir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Kanun Önünde Eşitlik
Kanun Önünde Eşitlik, herkesin dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu ilkesini ifade eden anayasal demokratik düzenin temel taşlarından biridir; 1982 Anayasası m.10 uyarınca kadınlar ve erkekler eşit haklara sahiptir. Şekli eşitlik (aynı duruma aynı muamele) ve maddi eşitlik (farklı duruma ölçülü muamele) iki boyutuyla AİHS m.14 ile paralel korunur.
Maddi ve Manevi Varlığın Korunması
Maddi ve manevi varlığın korunması, Anayasa m. 17'de güvence altına alınan ve bireyin bedensel ve ruhsal bütünlüğünün dokunulmazlığını ifade eden temel haktır. Yaşam hakkıyla birlikte kişinin özünü koruyan ilk anayasal güvencedir. İşkence ve insanlık dışı muamele yasağı, insan onurunun korunması, beden bütünlüğüne müdahale yasakları bu hakkın kapsamındadır. Hem negatif hem pozitif yükümlülükler doğurur.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Dokunulmaz Çekirdek Haklar
Dokunulmaz Çekirdek Haklar, olağanüstü hâller dahil hiçbir koşulda sınırlanamayan, askıya alınamayan mutlak nitelikteki temel hak ve özgürlüklerdir; 1982 Anayasası m.15/2 uyarınca savaş ve olağanüstü hâllerde dahi yaşam hakkına (savaş hukuku istisnası hariç), maddi ve manevi bütünlüğe dokunulamaz, kimse din-düşüncesini açıklamaya zorlanamaz, cezaların geriye yürümezliği ve masumiyet karinesi askıya alınamaz. AİHS m.15/2 paralel koruma sağlar.
Hakkın Özüne Dokunma Yasağı
Hakkın Özüne Dokunma Yasağı, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasında hakkın fiilen kullanılamaz hâle getirilmesi veya anayasal güvencenin içeriksiz bırakılması sonucunu doğuracak sınırlamalara izin verilmemesini ifade eden sınırlama rejiminin mutlak sınırıdır; 1982 Anayasası m.13 uyarınca temel hak ve hürriyetler özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Öz, her hakkın asgari kullanılabilirlik eşiğidir.
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, 10 Aralık 1948'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen ve insan haklarına ilişkin küresel standartları ortaya koyan temel belgedir. Hukuken bağlayıcı bir antlaşma olmamakla birlikte, sonraki insan hakları belgelerinin temelini oluşturmuş ve uluslararası örf-adet hukuku niteliği kazanmıştır. 30 madde içinde medeni, siyasi, ekonomik, sosyal ve kültürel hakları kapsar.
Ölçülülük İlkesi
Ölçülülük ilkesi, devletin temel hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamalarının güdülen meşru amacı aşmamasını gerektiren ve üç alt ilkeden (elverişlilik, gereklilik ve orantılılık) oluşan anayasal denetim ölçütüdür. AY m. 13'ün son cümlesinde "ölçülülük ilkesine aykırı olamaz" ifadesiyle kodlanmıştır; Alman doktrininden devşirilen ilke AYM ve AİHM içtihadının temel denetim metodudur. Sınırlama anlamlı amaca hizmet etmeli, daha hafif araçla sağlanamıyor olmalı ve amaçla dengeli olmalıdır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), Avrupa Konseyi tarafından 1950'de Roma'da imzalanan ve insan hakları ile temel özgürlüklerin uluslararası korumasını düzenleyen bölgesel bir antlaşmadır. Türkiye bu sözleşmeye 1954'te taraf olmuştur. AİHS'in uygulanmasını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi denetler; Türk hukukunda Anayasa m. 90/5 kapsamında iç hukuka üstün biçimde uygulanır.
Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi
Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi (MSHS), 1966'da Birleşmiş Milletler Genel Kurulu tarafından kabul edilen ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nin medeni-siyasi haklar bölümünü bağlayıcı hâle getiren uluslararası antlaşmadır. Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Sözleşmesi ile birlikte "ikiz sözleşmeler" olarak anılır. Türkiye 2003'te taraf olmuştur. Uygulamasını BM İnsan Hakları Komitesi denetler.
İnsan onuru, modern anayasal hakların felsefi çekirdeğidir. Alman Anayasa Mahkemesi'nin "dokunulmaz" (unantastbar) ilkesiyle ifade ettiği bu değer, diğer tüm hakların temelinde yer alır. İnsan onuru ihlal edildiğinde genel olarak başka bir hak değil, doğrudan bireyin özü zedelenmiş olur.
İnsan onurundan kişi kendisi bile vazgeçemez. Onur kişiye sıkı sıkıya bağlıdır.
İnsan onuru sınırlanamaz, mutlak güvence altındadır. Diğer temel haklar ölçülülük testine tabi iken insan onuru testin dışındadır.
Irk, din, cinsiyet, vatandaşlık ayrımı olmaksızın her insan onurdan yararlanır.
İnsan onuru bütün insanların eşit değer taşıdığı anlayışının kaynağıdır; kanun önünde eşitlik ilkesinin altyapısıdır.
Anayasa m. 17/1: "Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir." Bu hüküm Türk anayasasında insan onuru kavramının somut anayasal ifadesidir. Ayrıca:
Anayasa Mahkemesi ve AİHM özellikle işkence yasağı içtihadında insan onurunu merkeze alır. İşkence ve kötü muamele mutlak biçimde yasaktır; sınırlanamaz ve gerekçelendirilemez. Bu nitelik insan onuruna dayanır.
Bireysel başvurularda insan onuru ihlali iddiaları hem bağımsız bir temel olarak hem de diğer temel hak ihlalleri içinde değerlendirilir.
İnsan onuru aynı zamanda hakkın özüne dokunma yasağının en yoğun biçimde devreye girdiği noktadır. Bir hak sınırlansa bile insan onuruna dokunulamaz.