Son güncelleme:
Milli Güvenlik Konseyi: Milli Güvenlik Konseyi (MGK), 12 Eylül 1980 askerî müdahalesiyle Türkiye Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koyması sonucu oluşturulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki 5 üyeden oluşur. 1982 Anayasasını Danışma Meclisi ile birlikte hazırlamış ve kabul etmiştir. 6 Aralık 1983'e kadar iktidarı elinde tutmuştur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Hiyerarşi
Hiyerarşi, idari teşkilatın üst kademelerindeki makam ve kişilerin alt kademelerdeki makam ve kişilere emir ve talimat verme, kararlarını denetleme, değiştirme veya iptal etme yetkisini ifade eden kamu idaresinin temel yapılanma ilkesidir; 1982 Anayasası m.8 yürütme yetkisi ile m.123'teki idarenin bütünlüğü ilkesinin kurumsal yansıması olarak merkezden yönetim içinde her türlü idari işleyişin dayanağıdır. Genelge ve hiyerarşik amirin gözetim-denetim yetkisi somut araçlarıdır.
1982 Anayasası
1982 Anayasası, 12 Eylül 1980 askeri müdahalesinin ardından Milli Güvenlik Konseyi gözetiminde Danışma Meclisi tarafından hazırlanan ve 7 Kasım 1982 halkoylamasında %91,37 oy ile kabul edilen, Türkiye Cumhuriyeti'nin yürürlükteki anayasasıdır. Otorite-özgürlük dengesinde başlangıçta otoriteyi öne çıkaran yapısı; 1995, 2001, 2004, 2007, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle önemli ölçüde dönüşmüştür. 2017 değişikliği ile parlamenter sistemden Cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçiş sağlanmıştır.
Yargı Bağımsızlığı
Yargı bağımsızlığı, mahkemelerin ve hakimlerin karar verme süreçlerinde yasama, yürütme, siyasi parti ve özel çıkar odaklarından etkilenmemesini sağlayan anayasal ilkedir (AY m. 138-140). Kuvvetler ayrılığının en katı uygulaması ve hukuk devleti rejiminin olmazsa olmaz koşuludur. İlke; kurumsal bağımsızlık (mahkemelerin diğer organlara tabi olmaması) ve kişisel bağımsızlık (hakimin emir-baskı dışında karar vermesi) boyutlarını kapsar; hâkimlik teminatı ve HSK başlıca araçlarıdır.
Milli Güvenlik Kurulu
Millî Güvenlik Kurulu, devletin millî güvenlik siyasetini belirlemek üzere Cumhurbaşkanı başkanlığında toplanan ve Cumhurbaşkanına tavsiye kararları ileten anayasal danışma kuruludur. Anayasa m. 118 uyarınca MGK; Cumhurbaşkanı yardımcıları, Adalet, Millî Savunma, İçişleri ve Dışişleri Bakanları ile Genelkurmay Başkanı ve Kuvvet Komutanlarından oluşur. Kararları tavsiye niteliğindedir ve bağlayıcı değildir; Cumhurbaşkanı gerekli gördüğü ölçüde değerlendirir.
Kurucu Meclis
Kurucu meclis, yeni bir anayasa yapmak üzere olağanüstü koşullarda kurulan ve asli kurucu iktidarı kullanan meclistir. Normal yasama faaliyetinden farklı olarak, anayasanın yapım sürecinde tek amacı anayasa üretmektir. Tek aşamalı (tek organ) veya iki aşamalı (iki veya daha fazla organın ortaklığıyla) olabilir. Türkiye'de 1961 ve 1982 anayasaları kurucu meclis modelleriyle hazırlanmıştır.
Bakanlar Kurulu
Bakanlar Kurulu, 1982 Anayasasının 2017 değişikliği öncesinde Türkiye Cumhuriyetinin kolektif yürütme organı; Başbakan ile bakanlardan oluşan, hükümet politikasını belirleyen ve yürütümünden TBMM'ye karşı kolektif siyasi sorumluluk taşıyan kuruldur. 9 Temmuz 2018 itibarıyla Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemine geçilmesiyle birlikte bu kurul Türk hukuk sisteminden kaldırılmış; yerine tek kişilik yürütme modelinde Cumhurbaşkanı ve Cumhurbaşkanı Yardımcıları getirilmiştir.
Milli Birlik Komitesi
Milli Birlik Komitesi (MBK), 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi sonrasında Türk Silahlı Kuvvetleri komuta kademesi tarafından kurulan ve Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturan yüksek karar organıdır. 38 üyeden oluştu; başlangıçta Orgeneral Cemal Gürsel başkanlığında hareket etti. 1961 Anayasasını Temsilciler Meclisi ile birlikte hazırladı. 25 Ekim 1961'de yeni TBMM'nin açılışıyla resmen sona erdi.
Danışma Meclisi (1982)
Danışma Meclisi, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonrasında 1982 Anayasasının hazırlanmasında sivil danışman kanat olarak kurulan meclistir. 29 Haziran 1981'de kuruldu. 160 üyeden oluştu ve tamamı Milli Güvenlik Konseyi tarafından atandı. Temsilciler Meclisi'nden farklı olarak doğrudan karar alma yetkisi değil, danışma ve tasarı hazırlama yetkisi verildi. 1982 Anayasası kabul edildikten sonra görevi sona erdi.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Asli Kurucu İktidar
Asli kurucu iktidar (orijinal kurucu iktidar), bir devletin yeni anayasasını kendi özgün iradesiyle yapan, önceki hukuki düzenle bağlı olmayan egemen iradedir. Mevcut anayasanın boşluğunda, devrim, bağımsızlık savaşı, rejim değişikliği gibi koşullarda ortaya çıkar. Kurucu meclis, halk oylaması veya olağanüstü kurucu süreçlerle kullanılır. Tali kurucu iktidarın (anayasa değişiklik yetkisinin) zıttı ve üstüdür.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Milli Güvenlik Konseyi, 12 Eylül 1980 askerî müdahalesi sonucu Türkiye Silahlı Kuvvetleri komuta kademesinin yönetime el koyması ile fiilen kuruldu. Anayasal düzenleme Kurucu Meclis Hakkında Kanun (2485, 29 Haziran 1981) ile gerçekleşti.
MGK, 1982 anayasa yapım sürecinde iki organlı Kurucu Meclis'in askerî kanadını oluşturdu; diğer kanat olan Danışma Meclisi ile birlikte 1982 Anayasasını hazırladı.
Konsey, Genelkurmay Başkanı ile kuvvet komutanlarından oluşan 5 üyeli bir organdı:
MGK, Kurucu Meclis döneminde olağan yasama yetkisini üstlendi. Danışma Meclisi kanun tasarıları hazırlardı; MGK ise bu tasarıları ya kabul, ya ret ya da değiştirerek onaylardı.
Hükümet MGK'ya karşı sorumluydu. Bakanlar Kurulu kararları MGK onayından geçiyordu.
MGK, Danışma Meclisi'nin hazırladığı anayasa tasarısını değiştirme ve nihai metni onaylama yetkisine sahipti. Bu yönüyle asli kurucu iktidarı kullanan asıl organdı.
MGK'nın Danışma Meclisi tasarısına yaptığı değişiklikler özellikle temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması, yasama ve yürütme ilişkileri, yargı bağımsızlığı ve siyasi partiler gibi alanlarda tartışmalı biçimde daha kısıtlayıcı hükümler öngördü.
1982 Anayasası'nın Geçici Maddeler'inde MGK'nın anayasa sonrası konumu düzenlendi:
1983 seçimlerinden sonra yeni TBMM'nin açıldığı tarihte (6 Aralık 1983) MGK resmen sona erdi. Ancak MGK üyeleri "Cumhurbaşkanlığı Konseyi" olarak 6 yıl daha (1989'a kadar) görev yaptı. Bu dönem askerî vesayetin sivil siyaset üzerindeki kurumsal varlığını sürdürdü.
MGK, 1982 Anayasa'sının hazırlanmasında belirleyici organdı. Danışma Meclisi danışma niteliği taşırken, MGK nihai karar alıcıydı. Bu nedenle 1982 Anayasası'nın otoriter karakteri büyük ölçüde MGK'nın tercihleriyle biçimlendi.
MGK seçilmiş bir organ değildi; askerî hiyerarşinin komuta kademesinden oluşuyordu. Bu yönüyle asli kurucu iktidarın meşruiyet tartışmaları MGK örneğinde özellikle yoğunlaşmıştır.