Danışma Meclisi'nin Kuruluşu
12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra Türkiye'de yeni bir anayasa yapım süreci başlatıldı. 2485 sayılı 29 Haziran 1981 tarihli Kurucu Meclis Hakkında Kanun ile iki organlı Kurucu Meclis kuruldu:
- Milli Güvenlik Konseyi: askerî kanat; mevcut iktidar organı.
- Danışma Meclisi: sivil danışmanlık kanadı.
Danışma Meclisi, 1961'deki Temsilciler Meclisi gibi iki organlı modelin sivil ayağını oluşturuyordu ancak önemli farklar içeriyordu.
Yapısı ve Oluşumu
Üye Sayısı
Danışma Meclisi 160 üyeden oluşuyordu.
Seçim Değil, Atama
Danışma Meclisi üyelerinin tamamı atama ile belirlendi:
- 120 üye: illerden MGK tarafından atandı.
- 40 üye: doğrudan MGK tarafından merkezî atama ile seçildi.
Bu yönüyle Danışma Meclisi'nin demokratik meşruiyeti Temsilciler Meclisi'nden bile daha zayıftır; çünkü Temsilciler Meclisi kısmen de olsa yerel ve sivil temsil organları üzerinden dolaylı biçimde seçim içermişti.
Yetkileri ve Görev Sınırları
Danışma ve Tasarı Hazırlama
Danışma Meclisi'nin temel yetkisi anayasa tasarısını hazırlamak ve MGK'ya sunmaktı. Ancak kabul yetkisi MGK'ya aitti; Danışma Meclisi'nin kararları bağlayıcı olmadığından gerçek bir yasa koyucu niteliğinde değildi.
Kanun Tasarıları
Kurucu Meclis'in olağan dönem yasama faaliyetleri sırasında kanun tasarıları da Danışma Meclisi'nden geçerek MGK'ya ulaştı.
Hükümet Denetimi
Danışma Meclisi, Bakanlar Kurulu üzerinde kısmî denetim yetkisine sahipti. Ancak MGK'nın üstün konumu bu denetimi sınırlı tuttu.
Temsilciler Meclisi ile Karşılaştırma
| Özellik | Temsilciler Meclisi (1961) | Danışma Meclisi (1982) |
|---|
| Üye sayısı | 272 | 160 |
| Seçim biçimi | Dolaylı (atama + seçim karma) | Tamamen atama |
| Karar yetkisi | MBK ile ortak | Danışma; kabul MGK'da |
| Siyasi temsil | Partilerin kontenjanı vardı | Siyasi parti temsili yasaktı |
| Meşruiyet | Orta | Daha zayıf |
1982 Anayasasının Hazırlık Süreci
- Ekim 1981 - Eylül 1982: Danışma Meclisi Anayasa Komisyonu taslak hazırladı.
- Ağustos 1982: Danışma Meclisi taslağı kabul etti ve MGK'ya sundu.
- 18 Ekim 1982: MGK, Danışma Meclisi tasarısını değiştirerek kabul etti.
- 7 Kasım 1982: 1982 anayasal düzeni halkoylamasıyla (referandum) kabul edildi.
Önemli nokta: MGK, Danışma Meclisi'nin hazırladığı tasarıyı önemli değişikliklerle kabul etti. Özellikle temel haklar ve sivil özgürlüklerde daha sınırlayıcı formüller benimsendi.
Görevin Sona Ermesi
- 6 Kasım 1983: Genel seçimler yapıldı.
- 24 Kasım 1983: Yeni TBMM açıldı.
Bu tarihle birlikte Kurucu Meclis görevi sona erdi. Danışma Meclisi dağıldı; MGK'nın ise bir süre daha etkisi devam etti (özellikle 1987 referandumuna kadar bazı siyasi yasaklar sürdü).
Değerlendirme
Eleştiriler
- Atanmış meclis: doğrudan halk iradesi temsili yoktu.
- Siyasi parti yasağı: dönemin tüm siyasi partileri kapatılmıştı; Danışma Meclisi'ne siyasi temsil giremedi.
- MGK üstünlüğü: Meclis kararları danışma niteliğindeydi; bağlayıcılık yoktu.
- Özgürlüklerin kısıtlanması: 1982 Anayasası'nın özgürlükçü olmayan karakteri Danışma Meclisi modeli eleştirisinin ana noktasıdır.
Savunma Gerekçeleri
- Askerî darbe sonrası olağanüstü koşullarda sivil unsurun en azından sembolik varlığını sağladı.
- Anayasa tasarısının hazırlanmasında teknik ve akademik katkı sağlandı.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kuruluş: 29 Haziran 1981 (2485 sayılı Kanun).
- Üye: 160, tamamen atama ile.
- MGK ile birlikte Kurucu Meclis'in sivil kanadı.
- Yetki: danışma ve tasarı hazırlama (kabul MGK'da).
- 1982 Anayasasının hazırlık organı.
- Siyasi parti temsili yoktur.
- Anayasal Dayanak: 2485 sayılı Kurucu Meclis Kanunu (1981) Danışma Meclisi ve MGK'yı ikili yapı olarak kurdu; nihai kabul MGK'ya, tasarı hazırlığı Danışma Meclisi'ne aitti — asli kurucu iktidarın 1982 modeli.
- Fark: Temsilciler Meclisi (1961) kısmen dolaylı seçimle kurulmuş ve MBK ile ortak karar alıyordu; Danışma Meclisi ise tamamen atanmış ve yalnızca danışma yetkiliydi — iki Kurucu Meclis'in demokratik meşruiyet ayrımı burada.