Son güncelleme:
Gizli Oy ve Açık Oy: Gizli oy ve açık oy, yasama organlarında ve seçimlerde kullanılan iki temel oylama yöntemidir. Gizli oy, oy verenin tercihinin kimse tarafından bilinmemesini; açık oy ise tercihin kimsenin karşısında açıkça ifade edilmesini ifade eder. Türk hukukunda genel seçimlerde "serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel, açık sayım" ilkeleri esastır (Anayasa m. 67). TBMM'de ise istisnalar dışında açık oy uygulanır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Seçim Güvenliği
Seçim güvenliği, seçim sürecinin başından oyların sayımına kadar her aşamada iradenin özgür ve eşit biçimde sandığa yansımasını, oyların gizliliğinin ve sayımın kamuya açık yapılmasının güvence altına alınmasını ifade eden anayasal bir ilkedir. Anayasa m. 79 çerçevesinde Yüksek Seçim Kurulunun idari-yargısal denetimiyle sağlanır; serbest seçim, genel oy, eşit oy, gizli oy ve açık sayım gibi temel ilkelerin uygulama güvencesidir.
Cumhurbaşkanı Seçimi
Cumhurbaşkanı seçimi, halk tarafından doğrudan, eşit, genel oyla, gizli oy ve açık sayım esaslarına göre yapılan seçimdir. Anayasa m. 101-102 uyarınca görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem. Aday olmak için 40 yaş, yükseköğrenim ve milletvekili seçilme yeterliliği aranır. İki turlu sistem uygulanır: birinci turda salt çoğunluk sağlanamazsa en yüksek iki aday arasında ikinci tur yapılır. Seçimin güvenliğini Yüksek Seçim Kurulu denetler.
Meclis Başkanlık Divanı
Meclis Başkanlık Divanı, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yönetim, temsil ve iç işleyişini yürüten anayasal organdır; Meclis Başkanı, başkanvekilleri, kâtipler ve idare amirlerinden oluşur. Anayasa m. 94 uyarınca Divanın kuruluşunda siyasî parti gruplarının TBMM'deki temsil oranı esas alınır. Meclis Başkanı siyasî tarafsızlık ilkesine bağlı olarak görev yapar; seçildiğinde mensubu olduğu siyasî parti ile ilişkisi sona erer ve meclis adına oy kullanamaz.
Bakanlar
Bakanlar, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve görevden alınan, belirli kamu hizmet alanlarında yürütme yetkisini kullanan üst düzey yürütme organlarıdır. Anayasa m. 106 uyarınca bireysel olarak Cumhurbaşkanına karşı sorumludurlar; Bakanlar Kurulu ve kolektif sorumluluk 2017 değişikliği ile kaldırılmıştır. TBMM üyelerinden atanırlarsa milletvekilliği düşer. Bakanlıkların kurulması ve kaldırılması Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), yasama yetkisini Türk milleti adına kullanan, halk tarafından seçilen 600 milletvekilinden oluşan tek meclisli yasama organıdır (Anayasa m. 7, m.75). Kanun yapma, bütçe ve kesin hesap kabulü, hükümet denetimi, uluslararası andlaşmaları uygun bulma, savaş ilanı ve genel af çıkarma başta olmak üzere anayasayla verilen görevleri yürütür. 2017 değişikliğiyle cumhurbaşkanlığı sistemine geçişte güvenoylaması kaldırılmış, denetim araçları yeniden yapılandırılmıştır.
Genel Oy İlkesi
Genel Oy İlkesi, seçmenlik hakkının servet, eğitim, cinsiyet, ırk, dil, din, sosyal sınıf gibi kriterlere bağlanmaksızın belirli bir yaşı doldurmuş ve seçim ehliyetine sahip tüm yurttaşlara tanınmasını ifade eden, çağdaş demokratik seçim sistemlerinin temel anayasal ilkesidir; 1982 Anayasası m.67 uyarınca seçimler serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel oy esaslarına göre yapılır. Türkiye'de kadın oyu 1930 yerel ve 1934 milletvekili, seçme yaşı günümüzde 18'dir.
Milletvekili
Milletvekili, Türkiye Büyük Millet Meclisinde halkı temsilen yasama yetkisini kullanan seçilmiş kamu görevlisidir. AY m. 80 uyarınca milletvekilleri seçildikleri bölgeyi veya kendilerini seçenleri değil, tüm Türk milletini temsil eder. Yasa yapma, devlet işlerini denetleme ve bilgi edinme yetkileriyle donatılmıştır; yasama sorumsuzluğu (AY m. 83/1) ve yasama dokunulmazlığı (AY m. 83/2) güvenceleriyle korunur. Görev süresi TBMM'nin beş yıllık yasama dönemi boyuncadır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı
Cumhurbaşkanı yardımcısı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde Cumhurbaşkanı tarafından atanan ve Cumhurbaşkanına yardımcı olarak görev yapan yürütme organıdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle kaldırılan Başbakanlığın yerine getirilmemiş; yeni bir statüdedir. Anayasa m. 106 uyarınca Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve görevden alınır; Cumhurbaşkanına karşı bireysel sorumludur. Cezai sorumluluğu Anayasa m. 105 usulüne tabidir. TBMM üyesi atanırsa milletvekilliği düşer.
Serbest Seçim İlkesi
Serbest seçim ilkesi, seçmenin oyunu hiçbir baskı, telkin veya zorlama altında kalmadan tamamen özgür iradesiyle kullanabilmesini güvence altına alan anayasal bir seçim ilkesidir. Anayasa m. 67/2 tarafından genel, eşit, gizli ve tek dereceli oy prensipleriyle birlikte sayılmış; AİHS Ek Protokol 1 m.3 uyarınca halkın özgür iradesini yansıtacak koşullarda yapılan periyodik seçimlerin Sözleşmeci devletler için bağlayıcı yükümlülüğü olarak tanımlanmıştır.
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sisteminde hem devletin başı hem yürütmenin başı olan, doğrudan halk tarafından seçilen anayasal organdır. 2017 Anayasa değişikliğiyle Başbakanlık kaldırılarak yürütme yetkisi tek başına Cumhurbaşkanına verilmiştir (Anayasa m. 8). Anayasa m. 101-106 arasında düzenlenir; 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşları seçilebilir. Görev süresi 5 yıl, en çok iki dönem.
Anayasa m. 67, seçimlerin genel, eşit, gizli, tek dereceli, serbest oyla ve açık sayım ilkeleriyle yapılmasını düzenler. Milletvekili, cumhurbaşkanı ve yerel yönetim seçimlerinde oy gizli; ancak sayım açık ve kamuya açık biçimde yapılır. Halkoylamasında da aynı kural uygulanır.
Gizli oy, seçmen üzerindeki baskıyı ve manipülasyonu önler. Seçmen, tercihini kimseye açıklamak zorunda olmadan hür iradesiyle kullanabilir. Genel oy ilkesi ile birlikte seçim özgürlüğünün temel teminatıdır.
Anayasa m. 96 ve TBMM İçtüzüğü, Meclis'te uygulanacak oylama usullerini düzenler. Genel kural açık oylamadır; istisnai hâllerde gizli oylama uygulanır.
Anayasa değişikliği oylamasında gizli oylama zorunludur (Anayasa m. 175). Ayrıca:
Gizli oylama avantajları: baskıdan korunma, bağımsız irade beyanı, özellikle anayasa değişikliği gibi hassas kararlarda vicdani tercih güvencesi.
Açık oylama avantajları: hesap verebilirlik, siyasi şeffaflık, seçmene karşı milletvekili sorumluluğu.
Serbest seçim ilkesi gizli oyu gerektirir. Gizlilik olmadan seçmenin özgür iradesi baskı altında kalabilir.