Hukuki Niteliği
Uyuşmazlık Mahkemesi, adli ve idari yargı kolları arasında çıkan görev uyuşmazlıkları ile hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözen, anayasa ile kurulmuş bağımsız bir yüksek mahkemedir. Türk yargı düzeninin yargı ayrılığı ilkesi temelinde birden fazla yargı düzenine (adli, idari, anayasa) bölünmüş olmasının doğal bir sonucu olarak uyuşmazlıkların çözümü için özel bir merci ihtiyacı doğmuş ve bu kurum oluşturulmuştur.
Uyuşmazlık Mahkemesi, üst mahkeme değildir; dava esasına girmez, yalnızca hangi yargı düzeninin görevli olduğunu veya hangi hükmün geçerli olacağını belirler.
Dayanak
- Anayasa m. 158: Uyuşmazlık Mahkemesi'nin kuruluşu, görevi ve başkanlığını düzenler.
- 2247 sayılı Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluş ve İşleyişi Hakkında Kanun: Ayrıntılı çalışma usulü, daireler, üyelik.
- Üyelik rejimi: Hâkimlerin hâkim ve savcı olarak çalışmış olanlardan Hâkimler ve Savcılar Kurulu ile yüksek mahkemelerce seçilen üyelerden oluşur.
- Başkanlık: Anayasa m. 158/f.1 gereği Anayasa Mahkemesi, kendi üyeleri arasından birini Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanı olarak görevlendirir.
Görev ve Yetkileri
Görev Uyuşmazlıkları
İki yargı düzeninin (adli ve idari) aynı dava üzerindeki yetki iddialarını çözer.
- Olumlu görev uyuşmazlığı: Hem adli yargı hem idari yargı aynı uyuşmazlıkta kendini görevli kabul ederse; Uyuşmazlık Mahkemesi görevli mercii belirler.
- Olumsuz görev uyuşmazlığı: İki yargı düzeni de görevsizlik kararı verirse; Uyuşmazlık Mahkemesi taraflar başvurusu üzerine uyuşmazlığı çözer ve görevli mahkemeyi tayin eder.
- Görev itirazı aşaması: Davanın görülmesi sırasında tarafların itirazı üzerine davaya bakan mahkeme öncelikle Uyuşmazlık Mahkemesi'ne başvurarak görev meselesini çözer.
Hüküm Uyuşmazlıkları
Farklı yargı düzenlerinde aynı konuda çelişen nihai hükümler verilmişse, Uyuşmazlık Mahkemesi hangi kararın uygulanacağını belirler. Bu işlev dava esasını ele alan değil, tutarsızlığı giderici bir müdahaledir.
Yapı
- Başkan: AYM tarafından görevlendirilen AYM üyesi (Anayasa m. 158/f.1).
- Daireler: Hukuk ve Ceza olmak üzere iki ayrı daire.
- Hukuk Dairesi: Hukuk davalarındaki uyuşmazlıklar.
- Ceza Dairesi: Ceza davalarındaki uyuşmazlıklar.
- Genel Kurul: İçtihatların birleştirilmesi ve önemli kararlarda toplanır.
- Raportörler: Hukuk ve ceza alanlarında dava dosyalarının ön incelemesini yapar.
Kararların Özellikleri
- Kesindir: Uyuşmazlık Mahkemesi kararına karşı herhangi bir yargı yolu açık değildir.
- Bağlayıcıdır: Karar, ilgili mahkemeleri ve tarafları bağlar.
- Sınırlı kapsamdır: Esas hakkında karar vermez; yalnızca görev veya hüküm meselesini çözer.
Diğer Kurumlarla İlişki
Anayasa Mahkemesi ile Farkı
AYM anayasaya uygunluk denetimi ve bireysel başvuru üzerinden esas denetim yapar. Uyuşmazlık Mahkemesi ise yargı düzenleri arasındaki çatışmayı çözer; esas denetim yoktur.
Askeri Yargı Kaldırıldıktan Sonra
2017 değişikliği ile askeri yargı (askeri mahkemeler, askeri idare mahkemeleri) kaldırılmış; mevcut davalar adli ve idari yargıya aktarılmıştır. Uyuşmazlık Mahkemesi'nin askeri yargı ile ilgili görevi bu değişikliğin ardından tarihsel hale gelmiştir.
Yargıtay ve Danıştay ile İlişki
Yargıtay adli yargının, idari yargının üst mercii idari yargının en yüksek mahkemesidir. İki düzen arasındaki uyuşmazlık Uyuşmazlık Mahkemesi'nin görev alanıdır; ancak her iki yüksek mahkemenin kendi içindeki görev uyuşmazlıkları kendi Genel Kurulu veya ilgili daireleri tarafından çözülür.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Anayasa m. 158: Kuruluş dayanağı.
- Başkan AYM üyesi: Anayasa m. 158/f.1 uyarınca AYM kendi üyelerinden birini seçer.
- İki uyuşmazlık türü: Görev uyuşmazlığı (olumlu-olumsuz) + hüküm uyuşmazlığı.
- Esas denetim yok: Uyuşmazlık Mahkemesi dava esasına girmez; hangi yargı düzeninin görevli olduğunu veya hangi hükmün geçerli olacağını belirler.
- 2017 değişikliği askeri yargı kaldırıldı: Adli-idari-askeri üçlüsü iki yargı düzenine indi; Uyuşmazlık Mahkemesi'nin görev kapsamı buna göre daraldı.
- Kararlar kesin ve bağlayıcı: Karara karşı yargı yolu kapalıdır.
- 2247 sayılı Kanun: Ayrıntılı usul kanunu.