Son güncelleme:
Yargı Ayrılığı İlkesi: Yargı ayrılığı ilkesi, farklı hukuk dallarına ait uyuşmazlıkların ayrı yargı kolları (adli yargı, idari yargı, askeri yargı) tarafından çözülmesini öngören anayasal ilkedir. Yargı birliği ilkesinin zıttıdır. Türkiye'de Anayasa m. 142 ve sonraki düzenlemelerle yargı ayrılığı kural kabul edilmiştir. Farklı yargı kolları arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıkları Uyuşmazlık Mahkemesi tarafından çözülür.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Uyuşmazlık Mahkemesi
Uyuşmazlık Mahkemesi, adli yargı ile idari yargı düzenleri arasında çıkan görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözen, Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemedir (Anayasa m. 158). Başkanlığını Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından seçtiği bir üye yapar. Olumlu ve olumsuz görev uyuşmazlıkları (iki yargı düzeninin de davaya bakmayı kabul veya reddetmesi) ile hüküm uyuşmazlıklarını (aynı konuda çelişen kararlar) inceler; kararı kesindir.
Danıştay
Danıştay, idari mahkemelerce verilen kararların son inceleme merciidir ve yasa ile gösterilen belli davalara ilk ve son derece mahkemesi olarak bakan anayasal yüksek mahkemedir (Anayasa m. 155). İdari yargı kolunun en üst yargı organıdır. Üyelerinin dörtte biri Cumhurbaşkanınca, kalanı Hakimler ve Savcılar Kurulu tarafından seçilir. Cumhurbaşkanınca gönderilen kanun tasarıları ve tüzük tasarıları hakkında istişari görüş verir.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
İdari Yargı
İdari yargı, idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkları çözen yargı koludur. Anayasa m. 125 uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır. İdare mahkemeleri, vergi mahkemeleri ve bölge idare mahkemeleri bu yargı kolunu oluşturur. Yüksek mahkemesi Danıştay'dır. Adli yargıdan ayrı bir sistem olarak yargı ayrılığı ilkesi çerçevesinde işler.
Yargıtay
Yargıtay, adli yargının en yüksek derece mahkemesi olup Anayasa ile kurulmuş yüksek mahkemelerden biridir (Anayasa m. 154). İlk derece ve istinaf yargısı sonucu verilen kararların hukuka uygunluk denetimini temyiz aşamasında yapar; Hukuk-Ceza Genel Kurulu ve Büyük Genel Kurul içtihadı birleştirme yoluyla hukuk birliğini korur. Üyeleri HSK tarafından seçilir; Birinci Başkan, başkanvekilleri ve daire başkanları Genel Kurul tarafından belirlenir.
Adli Yargı
Adli yargı, özel hukuk ve ceza hukuku uyuşmazlıklarının çözümlendiği yargı koludur. Anayasa m. 142 uyarınca genel yargı kolunu oluşturur; ceza mahkemeleri, hukuk mahkemeleri, sulh, asliye, ağır ceza, ticaret ve iş mahkemeleri gibi birimlerden meydana gelir. Yüksek mahkemesi Yargıtay'dır. İdari uyuşmazlıkların çözüldüğü idari yargının karşısında yer alır; yargı ayrılığı ilkesinin temelini oluşturur.
Sayıştay
Sayıştay, Anayasa m. 160 uyarınca TBMM adına merkezî yönetim bütçesi kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal güvenlik kurumlarının tüm gelir, gider ve mallarını denetlemek ve sorumluların hesap ile işlemlerini kesin hükme bağlamakla görevli anayasal nitelikli yüksek denetim kurumudur. Kararları kesindir; hem düzenlilik ve performans denetimi hem hesap yargılaması yetkisi kullanır; kesin hesap kanunu sürecinde meclisi raporlarıyla besler.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Anayasa Yargısı
Anayasa yargısı, anayasanın üstünlüğü ilkesinin fiilen uygulanmasını sağlayan yargısal denetim mekanizmalarının bütünüdür. Kanunların, CBK'ların, TBMM içtüzüğünün anayasaya uygunluğunun denetlenmesi; bireysel başvuruların incelenmesi ve Yüce Divan yargılaması bu yargı kolunun başlıca işlevleridir. Türkiye'de merkeziyetçi (Kelsen) model benimsenmiş olup anayasa yargısı münhasıran Anayasa Mahkemesi tarafından yürütülür. 1961 Anayasası ile kurumsal temele kavuşmuştur.
Askeri Yargı
Askeri yargı, silahlı kuvvetler mensuplarının askeri suçları ve disiplin ihlalleriyle ilgili yargılama yapmak üzere kurulmuş özel yargı koludur. 2017 anayasa değişikliğiyle büyük ölçüde kaldırılmış; Askeri Yargıtay ve Askeri Yüksek İdare Mahkemesi kapatılmıştır. Günümüzde yalnızca askerlik hizmetine ilişkin disiplin suçlarına bakan disiplin mahkemeleri ile savaş halinde kurulabilecek askeri mahkemeler (Anayasa m. 145) varlığını sürdürmektedir.
Yargı ayrılığı ilkesi, bir ülkedeki yargı sisteminin uzmanlık alanlarına göre farklı kollara ayrılmasını ifade eder. Türkiye'de temel yargı kolları:
| Özellik | Yargı Ayrılığı | Yargı Birliği |
|---|---|---|
| Yargı kolları | Birden fazla | Tek |
| Uzmanlık | Yüksek | Düşük |
| Uyuşmazlık riski | Var | Yok |
| Örnek | Türkiye, Fransa, Almanya | Birleşik Krallık, ABD |
Avantajlar: Uzmanlaşma ve daha nitelikli yargılama; idare-vatandaş uyuşmazlıklarında idari yargının özgün yaklaşımı; ticari ve iş hukuku davalarında uzman mahkemeler.
Dezavantajlar: Görev uyuşmazlıkları; davaların hangi yargı koluna gideceğinin belirsizliği; zaman kaybı.
2017 anayasa değişikliğiyle askeri mahkemeler büyük ölçüde kaldırıldı. Askeri yargı yalnızca disiplin hukuku ve savaş zamanı ile sınırlı kalmıştır.
Uyuşmazlık Mahkemesi, farklı yargı kolları arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer. Bu mahkeme anayasa m. 158 ile kurulmuştur ve yargı ayrılığı ilkesinin pratik sonucudur.