Son güncelleme:
Mutlak Egemenlik (Bodin): Mutlak egemenlik, Jean Bodin'in 16. yüzyılda geliştirdiği ve egemenliği bölünmez, devredilmez, sürekli ve en üstün iktidar olarak tanımlayan klasik egemenlik kuramıdır. Devlet iktidarının sınırsız bir mutlak nitelik taşıdığı düşüncesini savunur. Modern anayasacılık ve hukuk devleti anlayışıyla çelişir; çağdaş hukukta egemenlik artık anayasa, temel haklar ve uluslararası hukukla sınırlı kabul edilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Kuvvetler Ayrılığı
Kuvvetler ayrılığı, devlet iktidarının yasama, yürütme ve yargı olmak üzere üç ayrı organ arasında bölüştürülmesi ve bu organların birbirinden bağımsız işlemesi ilkesidir. Amacı, iktidarın tek elde toplanmasını önleyerek keyfî yönetimi engellemek ve bireysel özgürlüğü korumaktır. Montesquieu tarafından 'Kanunların Ruhu' (1748) eserinde kuramlaştırılan ilke modern demokratik devletlerin örgütlenme modelini biçimlendirir; AY m. 7, 8 ve 9 yasama, yürütme ve yargıyı ayrı organlar olarak düzenler.
Anayasanın Üstünlüğü
Anayasanın üstünlüğü, normlar hiyerarşisinde anayasanın en üst sırada yer aldığı ve hiçbir kanun veya düzenleyici işlemin anayasaya aykırı olamayacağı temel ilkedir. Anayasa m. 11/2'de "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz" hükmüyle açıkça ilan edilmiştir. Katı anayasa sisteminin mantıksal sonucu ve anayasa yargısının varlık nedenidir. Uluslararası andlaşmalar Anayasa m. 90/son ile kanun üstü değer kazanır, ancak anayasa üstü değildir.
Egemenlik
Egemenlik, belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan insan topluluğu üzerinde üstün otoriteye sahip olma ve bu otoriteyi başka bir güce tabi olmaksızın kullanabilme yetkisini ifade eden devletin kurucu unsuru ve anayasa hukukunun temel kavramıdır; 1982 Anayasası m.6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Millet'indir, Türk Milleti egemenliğini Anayasanın koyduğu esaslara göre yetkili organları eliyle kullanır, hiçbir organ kaynağını Anayasadan almayan devlet yetkisi kullanamaz.
Halk Egemenliği
Halk egemenliği, devlet iktidarının kaynağının soyut bir ulus ya da devlet değil, somut bireylerden oluşan halk olduğunu ileri süren egemenlik kuramıdır. Rousseau'nun toplumsal sözleşme anlayışıyla özdeşleşmiştir. Her bireyin egemenliğin bir parçasına sahip olduğu, doğrudan ve bireysel katılımı öne çıkaran yaklaşımdır. Milli egemenlikten farklı olarak temsil ve doğrudan demokrasi unsurlarını birlikte barındırır.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Milli Egemenlik
Millî egemenlik, devlet kudretinin tek ve bölünmez sahibinin "millet" adlı tüzel kişi olduğu ve bu egemenliğin Anayasanın öngördüğü usuller ile yetkili organlar aracılığıyla kullanıldığı anayasal ilkedir. Anayasa m. 6 uyarınca egemenlik kayıtsız şartsız Milletindir; hiçbir kişi, zümre veya sınıfa bırakılamaz; hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz. İlke, 1921 Anayasası'ndan bu yana Türk anayasal düzeninin kurucu taşı niteliğindedir.
Hukuk Devleti
Hukuk Devleti, devletin tüm organ ve işlemlerinin hukuka bağlı olduğu, bireylerin temel hak ve özgürlüklerinin keyfi müdahaleye karşı anayasal güvence altında olduğu ve idarenin eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olduğu anayasal devlet modelidir; 1982 Anayasası m.2 Türkiye Cumhuriyetinin nitelikleri arasında sayar ve m.4 ile değiştirilemez kapsamındadır. Anayasanın üstünlüğü, temel hakların güvencesi ve yargısal denetim temel unsurlarıdır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS)
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), Avrupa Konseyi tarafından 1950'de Roma'da imzalanan ve insan hakları ile temel özgürlüklerin uluslararası korumasını düzenleyen bölgesel bir antlaşmadır. Türkiye bu sözleşmeye 1954'te taraf olmuştur. AİHS'in uygulanmasını Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi denetler; Türk hukukunda Anayasa m. 90/5 kapsamında iç hukuka üstün biçimde uygulanır.
Jean Bodin, 1576'da yayımladığı "Les Six Livres de la République" (Devletin Altı Kitabı) adlı eseriyle modern egemenlik kuramının temellerini atmıştır. Bodin'in egemenlik tanımı klasikleşmiştir: "Egemenlik, vatandaşlar ve tebaa üzerindeki yasalarla bağlı olmayan en üstün iktidardır."
Bodin'in döneminde Fransa din savaşları ile çalkalanıyordu; Bodin güçlü ve birleşik bir kraliyet iktidarının zorunluluğunu savunuyordu. Mutlak egemenlik kuramı bu bağlamda doğmuştur.
Egemenlik tek bir kaynakta toplanmalıdır. Paylaşılamaz, bölünemez. Farklı organların egemenlik paylaşması devletin birliğini bozar.
Egemenlik başkasına devredilemez. Kral, kendi egemenliğini pay edemez veya bir kuruma bırakamaz.
Egemenlik zaman sınırı olmayan, sürekli bir iktidardır. Egemen (kral) değişse bile egemenlik varlığını korur.
Egemenlik, diğer tüm iktidarların üstündedir. Hiçbir iç ve dış güç egemenin üstünde olamaz.
Egemen kendi koyduğu yasalarla sınırlı değildir; ancak doğal hukuk ve Tanrı yasasına bağlıdır. Bu son sınır Bodin'in teorisinde önemli bir ayrımdır.
Modern anayasacılık ve hukuk devleti anlayışı mutlak egemenlik kuramını aşar:
Mutlak egemenlik yerini sınırlı egemenlik anlayışına bırakmıştır:
Mutlak egemenlik kuramı monarşist kökenlidir. Sonraki kuramcılar (özellikle Rousseau) egemenliğin sahipliğini kraldan halka aktarmıştır. Böylece "mutlak" nitelik korunmuş ama sahip değişmiştir.