Son güncelleme:
Gerekçeli Karar Hakkı: Gerekçeli karar hakkı, yargı mercilerinin verdikleri kararların hukuki ve maddi temellerini açıklamasını gerektiren anayasal güvencedir. Adil yargılanma hakkının alt unsurudur; Anayasa m. 141 mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını zorunlu kılar. Kararın denetlenebilir olması, tarafların karara karşı başvurabilmesi ve keyfi yargılamadan korunmak için kritik bir usul güvencesidir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Makul Sürede Yargılanma
Makul sürede yargılanma hakkı, bireyin davasının aşırı gecikmeye uğramaksızın sonuçlanmasını gerektiren adil yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 kapsamında yer alır. Yargılamanın uzunluğu mahkemelerce olay bazında değerlendirilir; davanın karmaşıklığı, tarafların tutumu ve yargı makamlarının çabası belirleyici ölçütlerdir.
Kanun Yolu Hakkı
Kanun yolu hakkı, yargı kararlarına karşı daha üst bir mahkemeye başvurma olanağını ifade eden adil yargılanma güvencesidir. İstinaf ve temyiz gibi olağan, yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü başvuru yollarını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 7 No'lu Protokol m. 2 ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler; Türk hukukunda da adil yargılanmanın alt unsuru olarak güvence altındadır.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
Silahların Eşitliği
Silahların eşitliği ilkesi, yargılamada tarafların (iddia ve savunma; davalı ile davacı) usulî haklarını makul ölçüde eşit kullanabilmesini gerektiren adil yargılanma güvencesidir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 ve Anayasa m. 36 kapsamında bir tarafın diğeri karşısında önemli bir dezavantaja düşürülmemesini gerektirir. Bilgiye, delile ve usulî olanaklara erişim bakımından dengeli bir prosedür anlamına gelir.
Savunma Hakkı
Savunma hakkı, kişinin hakkında yürütülen yargılamada kendisine yöneltilen iddiaları öğrenip, bunlara karşı argüman ve delil ileri sürebilme hakkıdır. Adil yargılanma hakkının kurucu unsurudur; Anayasa m. 36 ile güvence altındadır. Özellikle ceza yargılamasında şüpheli/sanığın kendisini bizzat veya avukat aracılığıyla savunabilmesini, delillere erişimini ve yeterli hazırlık süresine sahip olmasını kapsar.
Gerekçeli karar hakkı iki anayasal kaynaktan türer. Anayasa m. 141, bütün mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını öngörür. Anayasa m. 36 ise adil yargılanma hakkının genel çerçevesini çizer; gerekçeli karar bu hakkın alt unsurlarından biridir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6'da da yerleşik bir usul güvencesi olarak tanınır.
Kararın dayandığı kanun hükümleri, içtihatlar ve hukuki akıl yürütme açıklanmalıdır. "Hangi kural neden uygulandı?" sorusunun cevabı okunabilir olmalıdır.
Olayın ispatına dayanan delil değerlendirmesi, tanık ifadelerinin takdiri, bilirkişi raporlarının incelemesi gibi somut maddi bulgular kararda yer almalıdır.
Taraflar, uyuşmazlığın sonucunu etkileyebilecek esaslı iddia ve savunmalar ileri sürdüyse, mahkeme bunlara kararda karşılık vermelidir. Esaslı iddianın cevapsız bırakılması gerekçe eksikliği sayılır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının kapsamını "esaslı iddialara cevap verme yükümlülüğü" ile belirler. Mahkeme her iddiaya tek tek cevap vermek zorunda değildir; ancak uyuşmazlığın sonucunu etkileyecek temel argümanlar cevapsız kalırsa adil yargılanma ihlali oluşur.
Anayasa Mahkemesi bireysel başvurularda gerekçeli karar hakkı ihlalini en sık tespit ettiği alanlardan biridir. AYM'ye göre gerekçe, kararın mantıksal zincirini gösterecek ölçüde somut, anlaşılır ve denetlenebilir olmalıdır.