Son güncelleme:
Makul Sürede Yargılanma: Makul sürede yargılanma hakkı, bireyin davasının aşırı gecikmeye uğramaksızın sonuçlanmasını gerektiren adil yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36 ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 kapsamında yer alır. Yargılamanın uzunluğu mahkemelerce olay bazında değerlendirilir; davanın karmaşıklığı, tarafların tutumu ve yargı makamlarının çabası belirleyici ölçütlerdir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Strazburg merkezli ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin uygulanmasını denetleyen uluslararası yargı organıdır. 1959'da kurulmuş, 11 No'lu Protokol ile 1998'de tek daimi mahkemeye dönüşmüştür. Bireysel başvuru ve devletlerarası başvuru üzerine karar verir; kararları taraf devletler için bağlayıcıdır. Türkiye 1987'den beri bireysel başvuru yetkisini tanımaktadır.
Anayasa Mahkemesi
Anayasa Mahkemesi, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa'ya uygunluğunu denetleyen, bireysel başvuruları inceleyen ve Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapan anayasal yargı organıdır (Anayasa m. 146-153). 1961 Anayasası ile kurulmuş; 1982 Anayasası'nda korunmuş, 2010 ve 2017 değişiklikleriyle yapısı güncellenmiştir. 12'si Cumhurbaşkanı, 3'ü TBMM tarafından seçilen 15 üyeden oluşur.
Bireysel Başvuru
Bireysel başvuru, Anayasa'da güvence altına alınmış temel hak ve özgürlüklerinden AİHS kapsamındaki herhangi birinin kamu gücü tarafından ihlal edildiğini iddia eden herkesin olağan kanun yollarını tükettikten sonra Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi hakkıdır (Anayasa m. 148/3). 2010 Anayasa değişikliği ile getirilmiş, 23 Eylül 2012'den itibaren uygulanmaya başlamıştır. AİHM öncesi tüketilmesi gereken iç hukuk yolu sayılır; AYM bu yolla norm iptal edemez.
Anayasa
Anayasa, devletin temel yapısını, organlarının kuruluş ve işleyişini, bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ve iktidarın sınırlarını düzenleyen en üst hukuk normudur. Şekli anlamda anayasa özel ve nitelikli bir usulle kabul edilen yazılı belgeyi; maddi anlamda anayasa ise devletin temel kuruluşuna ilişkin yazılı veya yazısız tüm kuralları ifade eder. Türkiye'nin yürürlükteki anayasası 1982 tarihlidir ve Anayasa m. 175 uyarınca katı bir anayasadır.
Gerekçeli Karar Hakkı
Gerekçeli karar hakkı, yargı mercilerinin verdikleri kararların hukuki ve maddi temellerini açıklamasını gerektiren anayasal güvencedir. Adil yargılanma hakkının alt unsurudur; Anayasa m. 141 mahkeme kararlarının gerekçeli yazılmasını zorunlu kılar. Kararın denetlenebilir olması, tarafların karara karşı başvurabilmesi ve keyfi yargılamadan korunmak için kritik bir usul güvencesidir.
Kanun Yolu Hakkı
Kanun yolu hakkı, yargı kararlarına karşı daha üst bir mahkemeye başvurma olanağını ifade eden adil yargılanma güvencesidir. İstinaf ve temyiz gibi olağan, yargılamanın yenilenmesi gibi olağanüstü başvuru yollarını kapsar. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 7 No'lu Protokol m. 2 ceza davalarında iki dereceli yargılama hakkını açıkça düzenler; Türk hukukunda da adil yargılanmanın alt unsuru olarak güvence altındadır.
Adil Yargılanma Hakkı
Adil yargılanma hakkı, herkesin bağımsız ve tarafsız bir mahkeme önünde makul süre içinde, hakkaniyete uygun ve aleni biçimde yargılanma güvencesidir. Anayasa m. 36'da "meşru vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı" olarak tanınmış; AİHS m.6 ile uluslararası güvence altına alınmıştır. Mahkemeye erişim, bağımsız-tarafsız mahkeme, makul süre, aleniyet ve silahların eşitliği temel unsurlarıdır.
Anayasa Değişikliği
Anayasa değişikliği, yürürlükteki anayasanın belirli maddelerinin değiştirilmesi, yeni hüküm eklenmesi veya mevcut hükümlerin kaldırılması sürecidir. 1982 Anayasası'nda Anayasa m. 175'te düzenlenmiştir: TBMM üye tamsayısının 1/3'ü tarafından teklif, iki görüşme (48 saat ara), gizli oyla 3/5 ile 2/3 arası veya 2/3 üzeri çoğunlukla kabul edilir. Cumhurbaşkanı onaylayabilir, halkoyuna sunabilir veya geri gönderebilir. AYM yalnızca şekil yönünden denetler.
Silahların Eşitliği
Silahların eşitliği ilkesi, yargılamada tarafların (iddia ve savunma; davalı ile davacı) usulî haklarını makul ölçüde eşit kullanabilmesini gerektiren adil yargılanma güvencesidir. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6 ve Anayasa m. 36 kapsamında bir tarafın diğeri karşısında önemli bir dezavantaja düşürülmemesini gerektirir. Bilgiye, delile ve usulî olanaklara erişim bakımından dengeli bir prosedür anlamına gelir.
Makul sürede yargılanma hakkı Anayasa m. 36'da düzenlenen adil yargılanma hakkının alt unsurudur. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 6'da açıkça "makul sürede yargılanma hakkı" olarak ifade edilir. 2012 yılındaki anayasa değişikliği ile "makul süre" ibaresi Anayasa m. 36'ya da eklenerek iç hukukta daha güçlü bir zemine oturmuştur.
Teknik uzmanlık, çok sayıda taraf, çok sayıda tanık, karşılıklı bilirkişi raporu gibi unsurlar yargılamayı nesnel olarak uzatır. Karmaşık davalarda daha uzun süreler makul sayılabilir.
Tarafın gecikmeye yol açan davranışları (ertelemeler, yetersiz delil sunumu, süreci uzatma taktikleri) ihlal değerlendirmesinde aleyhe dikkate alınır.
Mahkemelerin ve diğer yargı organlarının sürece gösterdiği özen ve hız ihlal tespitinin merkezindedir. Keyfi ertelemeler, yetersiz duruşma planlaması ve idari gecikmeler devlete yüklenebilir.
Tutuklu yargılama, iş davası, aile hukuku gibi kişi hakları yönünden yüksek öneme sahip davalarda makul süre daha dar yorumlanır; hızlı sonuç beklentisi artar.
Süre, kişiye suç isnat edildiği (veya kişiye karşı soruşturma başlatıldığı) andan itibaren başlar; kesin hükümle son bulur. İfade alma, gözaltı ve tutuklama işlemleri süre saatini başlatır.
Süre, davanın açıldığı tarihten başlayarak kesin hükmün verildiği tarihe kadar sürer. Kanun yolu aşamaları (istinaf, temyiz) süre hesaplamasına dahildir.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, makul süre ihlalini en sık tespit ettiği alanlardan biri olarak Türkiye'ye karşı çok sayıda mahkûmiyet kararı vermiştir. AİHM, "eşik süre" belirlemez; her davayı kendi özelliklerine göre değerlendirir.
Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuruda makul süre ihlali ihlal tespitlerinin önemli bir bölümünü oluşturur. AYM, ihlal tespiti hâlinde yeniden yargılama yerine genellikle tazminat hükmeder; bu alandaki başvuru yolu 7145 sayılı Kanun kapsamında özel bir tazminat komisyonuna yönlendirilmektedir.