Venire contra factum proprium (kendi davranışıyla çelişen kimseye karşı çıkılır) ilkesi, Dürüstlük Kuralının en somut yansımalarından biridir. Roma hukuku kökenli bu Latince kalıp, TMK m.2'nin Hakkın Kötüye Kullanılması yasağı altındaki uygulamasıdır ve modern Türk hukukunda Yargıtay içtihadında sıkça yer alır.
İlkenin Anlamı
Latince kalıp tam olarak "Kendi davranışına aykırı davranan kişi karşısında hareket edemez" anlamına gelir. Bir kişi:
- Belirli bir davranışla başkalarında meşru beklenti yarattıysa
- Sonra bu beklentiye aykırı davranışla hak ileri sürmek isterse
- Bu hak ileri sürme TMK m.2 anlamında kötüye kullanım sayılabilir
Tipik Uygulama Hâlleri
Geç İleri Sürülen Haklar (Verwirkung Benzeri)
Bir hakkın uzun süre kullanılmamasının ardından ileri sürülmesi karşı tarafta artık ileri sürülmeyeceği beklentisi yaratmışsa:
- Alacaklı uzun süre talep etmemiş, sonra ani talep eder
- Eşler birlikte yaşamı sürdürmüş, sonra önceden olan boşanma sebebine başvurur
- Mirasçı reddetmemiş gibi davranmış, sonra mirasın reddi talep eder
Sözleşmesel Çelişen Davranış
Sözleşmenin uygulanmasında karşı tarafta beklenti yaratıp sonra ihlal:
- Sözleşmeye aykırı işleme onay verdikten sonra "geçersiz" iddia
- Belirli yorumla işlem yaptıktan sonra başka yorum talep
- Karşı tarafın haklı beklentisini yıkma
Tapu Sicili ile Bağlantılı Çelişme
Sicile dayanarak işlem yapan kişinin sonradan sicil dışı durumu ileri sürmesi: bu hâl Tapu Sicilinin Güveni İlkesi ile yakından bağlantılıdır.
İlkenin Şartları
Yargıtay içtihadında üç temel şart aranır:
1. Önceki Davranış (Factum Proprium)
Kişinin yaratıcı tutum, beyan veya pasif kalış:
- Açık irade beyanı
- Hareket veya pasif tutum
- Düzenli süreklilik gösteren davranış
2. Karşı Tarafta Meşru Beklenti
Üçüncü kişi:
- Önceki davranışa makul güven duymuş
- Bu güvene dayanarak işlem yapmış olmalı
- Beklenti somut ve haklı olmalı
3. Sonraki Çelişen Davranış
İkinci davranış:
- Öncekiyle açıkça ters
- Karşı tarafa zarar verici
- Hukuki sonuç doğurma niyetli
Hukuki Sonuç
İlke uygulandığında:
- Çelişen hak ileri sürme reddedilir
- Karşı taraf önceki davranışa dayanma hakkını korur
- Hâkim re'sen değerlendirir; itiraz beklemez
TMK m.2 ile İlişki
Venire contra factum proprium, Hakkın Kötüye Kullanılması yasağının özel görünümüdür:
- Genel kural: TMK m.2 — herkes haklarını kullanırken dürüstlüğe uymalı
- Özel görünüm: Önceki davranışıyla çelişen davranış kötüye kullanım
Diğer Latin İlkelerle Karşılaştırma
Pacta sunt servanda sözleşmeye sadakati emreder; venire contra factum proprium ise daha geniş bir alanda davranış tutarlılığını talep eder. İkisi tamamlayıcı niteliktedir.
Estoppel (Ortak Hukuk)
Anglosakson hukukundaki "estoppel by representation" doktrini venire contra factum proprium'a benzerdir; ikisi de güven prensibinden beslenir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.2 alt kuralı: Hakkın Kötüye Kullanılması yasağının özel görünümü.
- Üç şart: Önceki davranış + meşru beklenti + sonraki çelişen davranış.
- Hâkim re'sen değerlendirir: İtiraz beklenmez.
- Roma hukuku kökenli: Latince kalıp olarak yaşar.
- Verwirkung'a yakın: Geç ileri sürülen haklar bu kategoride.
- Tapu Sicilinin Güveni İlkesi ile uyum: Sicile güven + davranış tutarlılığı birlikte uygulanır.