Anayasa Mahkemesi'nin Yapısı ve Görevleri
Anayasa Mahkemesi, Türk anayasal sisteminde norm denetimi ve bireysel başvuru mekanizmalarının en üst merciidir. 1961 Anayasası ile kurulan Mahkeme, 2010 değişiklikleri ile bireysel başvuru yetkisini de kazanmıştır.
Anayasa Mahkemesinin Görevleri (AY m.148)
- Kanunların, CB kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasaya uygunluk denetimini yapmak (iptal davası + itiraz yolu)
- Bireysel başvuruları karara bağlamak
- Yüce Divan sıfatıyla yargılama yapmak
- Siyasi partilerin kapatılmasına karar vermek
- Siyasi partilerin mali denetimini yapmak
- Milletvekilliğinin düşürülmesi ve dokunulmazlığın kaldırılması kararlarına karşı yapılan itirazları karara bağlamak
- Uyuşmazlık Mahkemesi başkanını seçmek
Üye Yapısı
Anayasa Mahkemesi 15 üyeden oluşur. Üyelerin seçim kaynakları şu şekildedir:
12 üye Cumhurbaşkanı tarafından seçilir:
| Aday Havuzu | Üye Sayısı | Aday Gösteren Organ | Seçim Usulü |
|---|
| Yargıtay başkan ve üyeleri | 3 | Yargıtay Genel Kurulu | Her boş yer için üçer aday |
| Danıştay başkan ve üyeleri | 2 | Danıştay Genel Kurulu | Her boş yer için üçer aday |
| Öğretim üyeleri (hukuk, iktisat, siyasal bilimler) | 3 | YÖK | Üçer aday (en az ikisi hukukçu) |
| Üst kademe yöneticileri, avukatlar, birinci sınıf hâkim ve savcılar, en az 5 yıl AYM raportörleri | 4 | — | Doğrudan (re'sen) |
Dikkat: Cumhurbaşkanı 8 üyeyi kendisine gösterilen adaylar arasından, 4 üyeyi ise herhangi bir organa teklif edilmeden doğrudan seçer. Öğretim üyeleri YÖK'ün kendi üyesi olmayan yükseköğretim kurumlarının hukuk, iktisat ve siyasal bilimler dallarında görev yapan öğretim üyeleri arasından seçilir.
3 üye TBMM tarafından seçilir:
| Aday Havuzu | Üye Sayısı | Aday Gösteren Organ |
|---|
| Sayıştay başkan ve üyeleri | 2 | Sayıştay Genel Kurulu (her boş yer için üçer aday) |
| Serbest avukatlar | 1 | Baro başkanları (üç aday) |
TBMM'de seçim usulü (3 tur):
- 1. oylama: Üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu (400) aranır
- 2. oylama: Üye tam sayısının salt çoğunluğu (301) aranır
- Salt çoğunluk sağlanamazsa, en çok oy alan iki aday için üçüncü oylama yapılır
- 3. oylama: En fazla oy alan aday üye seçilmiş olur
Dikkat: Üyelerin görev süresi 12 yıl olup bir kişi iki defa üye seçilemez. Üyeler 65 yaşını doldurunca emekliye ayrılır (AY m.147).
Üye Seçilebilme Şartları
Anayasa Mahkemesine üye seçilebilmek için 45 yaşın doldurulmuş olması kaydıyla:
| Kaynak | Şart |
|---|
| Öğretim üyeleri | Profesör veya doçent unvanını kazanmış olması |
| Avukatlar | En az 20 yıl fiilen avukatlık yapmış olması |
| Üst kademe yöneticileri | Yükseköğrenim görmüş ve en az 20 yıl kamu hizmetinde fiilen çalışmış olması |
| Birinci sınıf hâkim ve savcılar | Adaylık dahil en az 20 yıl çalışmış olması |
| AYM raportörleri | En az 5 yıl raportörlük yapmış olması |
Başkan ve Başkanvekilleri
Anayasa Mahkemesi kendi üyeleri arasından gizli oyla ve üye tam sayısının salt çoğunluğu ile seçer:
- Başkan: 1 kişi, 4 yıl için seçilir
- Başkanvekili: 2 kişi, 4 yıl için seçilir
- Süresi bitenler yeniden seçilebilir
Üyeler asli görevleri dışında hiçbir resmi ve özel görev alamazlar.
Üyeliğin Sona Ermesi
Bir üyenin üyeliği şu hallerde sona erer:
- 65 yaşın doldurulması (zorunlu emeklilik)
- 12 yıllık görev süresinin dolması (zorunlu emeklilik yaşından önce görev süresi dolan üyelerin başka bir görevde çalışmaları ve özlük işleri kanunla düzenlenir)
- Görevden çekilme
- Ölüm
- Hakimlik mesleğinden çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı kesin hüküm giymesi halinde → üyelik kendiliğinden sona erer
- Görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceğinin kesin olarak anlaşılması halinde → AYM üye tam sayısının salt çoğunluğunun kararı ile sona erer
Çalışma ve Yargılama Usulü
Anayasa Mahkemesi, Genel Kurul ve iki bölüm halinde çalışır (AY m.149).
- Bölümler, başkanvekili başkanlığında 4 üyenin katılımıyla toplanır
- Genel Kurul, en az 10 üye ile toplanır
- Bölümler ve Genel Kurul kararlarını toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile alır
Genel Kurulca bakılacak işler: Siyasi partilere ilişkin dava ve başvurular, iptal ve itiraz davaları, Yüce Divan sıfatıyla yürütülecek yargılamalar
Bölümlerce bakılacak işler: Bireysel başvurular
Kanunla ve İçtüzükle düzenlenen hususlar:
| Kanunla düzenlenir | İçtüzükle düzenlenir |
|---|
| AYM'nin kuruluşu | Mahkemenin çalışma esasları |
| Genel Kurul ve bölümlerin yargılama usulleri | Bölüm ve komisyonların oluşumu |
| Başkan, başkanvekilleri ve üyelerin disiplin işleri | İşbölümü |
AYM, Yüce Divan sıfatıyla baktığı davalar dışında kalan işleri dosya üzerinde inceler. Ancak bireysel başvurularda duruşma yapılmasına karar verebilir. Siyasi parti kapatma davalarında ise parti temsilcisinin savunması alınır. AYM görüşmeleri gizlidir.
| Toplantıya katılanların 2/3 oyu gereken kararlar | Üye tam sayısının salt çoğunluğu gereken kararlar |
|---|
| Anayasa değişikliğinde iptal | AYM Başkanı ve Başkanvekillerinin seçimi |
| Siyasi parti kapatma | Sağlık nedeniyle üyeliğin düşürülmesi |
| Devlet yardımından yoksun bırakma | Uyuşmazlık Mahkemesi başkan ve vekilini seçmesi |
| Üyelikten çekilmeye davet | |
AYM Üyelerinin Dava ve İşlere Katılma Engelleri
Anayasa Mahkemesi üyeleri aşağıdaki durumlarda dava ve işlere katılamazlar:
- Kendilerine ait olan veya kendilerini ilgilendiren dava ve işlere
- Aralarında evlilik bağı kalkmış olsa bile eşinin, kan veya akrabalık yönünden üstsoy veya altsoyunun, 4. dereceye kadar (bu derece dahil) kan hısımlarının, akrabalığı doğuran evlilik bağı kalkmış olsa bile 3. dereceye kadar (bu derece dahil) sıhri hısımlarının veya aralarında evlatlık bağı bulunan kimselerin dava ve işlerine
- Dava ve iş sahiplerinin vekili, vasisi veya kayyımı sıfatıyla hareket ettiği dava ve işlere
- Hakim, savcı, hakem sıfatıyla bakmış veya tanık ya da bilirkişi olarak beyanda bulunmuş olduğu dava ve işlere
- İstişari görüş ve düşüncesini ifade etmiş olduğu dava ve işlere
İptal Davası (Soyut Norm Denetimi)
İptal davası, kanunların, Cumhurbaşkanlığı kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün şekil ve esas bakımından Anayasa'ya uygunluğunun denetlenmesidir.
İptal Davası Açma Yetkisi ve Süreleri (Norm Bazlı):
| Norm | Esas Süresi | Şekil Süresi | Esas Ehliyeti | Şekil Ehliyeti |
|---|
| AY Değişikliği | Denetlenemez | 10 gün | — | CB + 1/5 mv |
| Kanun | 60 gün | 10 gün | CB + 1/5 mv + 2 parti grubu | CB + 1/5 mv |
| CB Kararnamesi | 60 gün | 60 gün | CB + 1/5 mv + 2 parti grubu | CB + 1/5 mv + 2 parti grubu |
| TBMM İçtüzüğü | 60 gün | 60 gün | CB + 1/5 mv + 2 parti grubu | CB + 1/5 mv + 2 parti grubu |
Dikkat: Şekil denetiminde siyasi parti gruplarının dava açamama kısıtlaması yalnızca kanun ve Anayasa değişikliği için geçerlidir. CB kararnamesi ve TBMM İçtüzüğü için siyasi parti grupları da şekil denetimi isteyebilir. 10 günlük şekil süresi de yalnızca kanun ve AY değişikliği içindir (AY m.148).
Şekil denetiminin sınırları:
| Norm Türü | Şekil Denetiminin Kapsamı |
|---|
| Kanunlar | Sadece son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı ile sınırlı |
| Anayasa değişiklikleri | Teklif çoğunluğu, oylama çoğunluğu ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartı ile sınırlı |
| CB Kararnameleri | Herhangi bir sınırlama olmaksızın tüm şekil şartları yönünden denetlenebilir |
Şekil bozukluğuna dayalı iptal davaları AYM tarafından öncelikle incelenip karara bağlanır. Şekil bozukluğuna dayanan Anayasa'ya aykırılık iddiası mahkemeler tarafından itiraz (def'i) yoluyla ileri sürülemez.
Dava açma süreleri hakkında önemli not:
- Süreler, normun Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihten itibaren başlar (izleyen günden değil). Sınavlarda yayım gününe göre 9 veya 59 gün eklenecektir
- İptal davası dilekçesi Genel Sekreterlikçe, Yazı İşleri Müdürlüğüne havale edildiği tarihte açılmış sayılır
AYM'nin kısmi ve genişletilmiş iptal yetkisi:
- Başvuru kanunun veya TBMM İçtüzüğünün sadece belirli madde veya hükümleri aleyhine yapılmış olsa da, bu madde veya hükümlerin iptali kanunun veya İçtüzüğünün diğer bazı hükümlerinin veya tamamının uygulanamaması sonucunu doğuruyorsa, Mahkeme uygulama kabiliyeti kalmayan diğer hükümlerin veya tümünün iptaline karar verebilir
- AYM, kanunların, CB kararnamelerinin ve TBMM İçtüzüğünün Anayasa'ya aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya mecbur değildir. AYM, taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir
İtiraz Yolu (Somut Norm Denetimi)
Bir davada uygulanacak kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerinin Anayasa'ya aykırı olduğu iddiası mahkeme tarafından Anayasa Mahkemesi'ne taşınır. İtiraz yolu, bir normun mahkemede bir kişiye uygulanması sırasında yapılan denetim olduğundan "düzeltici denetim" olarak da adlandırılır.
İtiraz yolunun şartları:
- Görülmekte olan bir dava olacak (soruşturma evresinde henüz bir dava yoktur)
- Davaya bakan bir mahkeme olacak
- Davada uygulanan bir norm olacak (sadece kanun veya CB kararnamesi)
- Esasa ait itirazlar ileri sürülecek (şekle ait itirazlar ileri sürülemez)
- Mahkeme, Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulmalıdır; ciddi görmezse bu iddia temyiz merciince esas hükümle birlikte karara bağlanır
- AYM, dosyayı aldığından itibaren 5 ay içinde karar verir
- Sürede karar verilmezse mahkeme davayı yürürlükteki hükme göre sonuçlandırır. Ancak AYM kararı, esas hakkındaki karar kesinleşinceye kadar gelirse mahkeme buna uymak zorundadır
- AYM esasına girerek red kararı verdikten sonra Resmi Gazete'de yayımlanmasından itibaren 10 yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz
- AYM, taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir
İtiraz yoluna başvurabilecek mahkemeler:
- Tüm adli ve idari mahkemeler, icra mahkemeleri, disiplin mahkemeleri
- Hüküm uyuşmazlıklarında Uyuşmazlık Mahkemesi
- Sayıştay (AYM, 13.11.2014 tarihli kararıyla Sayıştay'ın yaptığı somut norm itirazını kabul etmiştir)
İtiraz yoluna başvuramayacaklar (mahkeme kavramına girmez):
- Sulh ceza hakimleri, hakemler, vergi itiraz ve temyiz komisyonları
- İl ve ilçe idare kurulları, il ve ilçe seçim kurulları ve Yüksek Seçim Kurulu
Dikkat: Somut norm denetimine esas açıdan konu olan sadece kanun ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleridir. Anayasa değişikliği kanunu ve TBMM İçtüzüğü itiraz yoluyla denetlenemez.
İptal Davası ve İtiraz Yolu Karşılaştırması
| İptal Davası | İtiraz Yolu |
|---|
| Konusu | Anayasa değişiklikleri, kanunlar, CB kararnameleri, TBMM İçtüzüğü | Sadece kanunlar ve CB kararnameleri |
| Kapsamı | Hem şekil hem esas | Sadece esas (şekil ileri sürülemez) |
| Kim açar? | Anayasa'da belirli kişi/organlar | Mahkeme kendiliğinden veya tarafların ileri sürmesi |
| Süre | Belirli süre içinde (10/60 gün) | Herhangi bir süre sınırlaması yok |
Anayasa Mahkemesi Kararlarının Özellikleri (AY m.153)
- Anayasa Mahkemesinin kararları kesindir
- İptal kararları gerekçesi yazılmadan açıklanamaz
- AYM, kanun koyucu gibi hareketle yeni bir uygulamaya yol açacak biçimde hüküm tesis edemez
- İptal kararlarının hükümleri, Resmi Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar
- Gereken hallerde AYM, iptal hükmünün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir (Resmi Gazete'de yayımlandığı günden başlayarak en fazla 1 yıl)
- İptal kararının yürürlüğe girişinin ertelendiği durumlarda, TBMM iptal kararının ortaya çıkardığı hukuki boşluğu dolduracak kanun teklifini öncelikle görüşüp karara bağlar
- İptal kararları geriye yürümez
- AYM kararları Resmi Gazete'de hemen yayımlanır ve yasama, yürütme, yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve tüzel kişileri bağlar
- İptal kararları olayla sınırlı ve yalnızca tarafları bağlayıcı değildir (herkes için geçerlidir)
Yürürlüğü durdurma kararı (içtihat):
AYM, 1993 yılından itibaren oluşturduğu içtihatla, henüz iptal kararı vermeden önce denetlenen normun yürürlüğünün durdurulmasına karar verebilmektedir. Bunun için iki koşul aranır: (1) Anayasa'ya aykırılık yönünde güçlü belirtilerin bulunması ve (2) normun uygulanmasının ileride giderilmesi güç ya da olanaksız zarar ya da durumlara neden olma ihtimalinin bulunması.
Anayasa Mahkemesinin Denetimi Dışında Olan Normlar
Aşağıdaki norm ve işlemler Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi değildir:
- Milletlerarası antlaşmalar (AY m.90: "Anayasaya aykırılığı ileri sürülemez")
- Olağanüstü hallerde ve savaş hallerinde çıkarılan Cumhurbaşkanlığı kararnameleri (AY m.148)
- Parlamento kararları (istisnalar: TBMM İçtüzüğü, yasama dokunulmazlığının kaldırılması kararı, milletvekilliğinin düşürülmesi kararı)
- İnkılap kanunları (AY m.174)
| Denetime Tabi Normlar | Denetime Tabi Olmayan Normlar |
|---|
| Kanunlar | Milletlerarası antlaşmalar |
| Anayasa değişiklikleri (sadece şekil) | OHAL ve savaş hali CB kararnameleri |
| Olağan dönem CB kararnameleri | İnkılap kanunları |
| TBMM İçtüzüğü | Üç istisna dışında parlamento kararları |
Anayasanın Değiştirilmesi Süreci (AY m.175)
AYM'nin Anayasa değişikliklerini sadece şekil bakımından denetleyebildiği göz önüne alındığında, değişiklik sürecinin aşamalarını bilmek sınav açısından büyük önem taşır. AYM'nin şekil denetiminde kontrol ettiği unsurlar doğrudan bu sürecin kurallarıdır:
1. Teklif: Üye tamsayısının en az 1/3'ü (200 mv) yazıyla teklif edebilir
2. Görüşme: Genel Kurulda iki defa görüşülür (ivedilikle görüşülemez)
3. Kabul: Gizli oyla yapılır
| Kabul Çoğunluğu | CB'nin Seçenekleri |
|---|
| 3/5 ≤ çoğunluk < 2/3 (360-399 mv) | Halkoylamasına sunabilir VEYA geri gönderebilir |
| 2/3 ≥ çoğunluk (400+ mv) | Onaylayabilir, halkoylamasına sunabilir VEYA geri gönderebilir |
4. CB Geri Gönderme:
- Meclis, geri gönderilen kanunu üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile aynen kabul ederse → CB halkoylamasına sunabilir
- Meclis üye tamsayısının 3/5'i ile veya üçte ikisinden az oyla kabul ederse → CB halkoylamasına sunar
5. Halkoylaması:
- Geçerli oyların yarısından çoğunun kabul oyu gerekir
- TBMM, Anayasanın değiştirilen hükümlerinden hangilerinin birlikte hangilerinin ayrı oylanacağını karara bağlar
- Halkoylamasına, milletvekili genel ve ara seçimlerine ve mahalli genel seçimlere iştirak için kanunla para cezası dahil gerekli her türlü tedbir alınır
Dikkat: AYM'nin Anayasa değişikliklerinde şekil denetimi teklif çoğunluğu, oylama çoğunluğu ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı hususları ile sınırlıdır. Esas bakımından denetim yapılamaz.
Olağan CB Kararnamesi ve OHAL CB Kararnamesi Karşılaştırması
AYM denetimi açısından en kritik fark: Olağan dönem CB kararnameleri AYM'ye götürülebilirken, OHAL CB kararnameleri AYM denetimine tabi değildir (AY m.148).
| Olağan CB Kararnamesi | OHAL CB Kararnamesi |
|---|
| AYM Denetimi | Hem şekil hem esas denetlenebilir | Denetlenemez |
| Konu alanı | Yürütme yetkisine ilişkin konular, sosyal ve ekonomik haklar düzenlenebilir | Çekirdek haklar dışında tüm haklar düzenlenebilir |
| Süre | Sürekli | Süreli (OHAL süresince geçerli) |
| Kanun hükmü | Kanun hükmünde değildir | Kanun hükmündedir |
| TBMM'ye sunulma | TBMM'ye sunulmaz | Yayımlandığı gün TBMM'ye sunulur, 3 ay içinde karara bağlanır |
| 3 ay içinde karara bağlanmazsa | — | Kendiliğinden yürürlükten kalkar |
| Temel hak ve özgürlükler | Sınırlanamaz (1. ve 2. bölüm hakları düzenlenemez) | Durdurulabilir (çekirdek haklar hariç) |
| Kanunla çatışma | Kanun hükümleri uygulanır, CB kararnamesi hükümsüz kalır | OHAL CB kararnamesi kanunla düzenlenmesi gereken bir alanı düzenleyemez ancak düzenlenen alanda kanun çıkarılırsa kararname hükümsüz olur |
| Kolluk yetkileri | Söz konusu değildir | Kolluk yetkileri genişler |
Ortak özellikler: Her ikisi de (1) yetki kanununa ihtiyaç duymaz, (2) yürütmenin asli işlemidir, (3) aksine hüküm yoksa yayımlandıkları gün yürürlüğe girer.
Bireysel Başvuru
2010 Anayasa değişikliği ile getirilen bireysel başvuru, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamındaki temel hak ve özgürlüklerin kamu gücü tarafından ihlal edildiği iddiasıyla yapılır.
Başvuru şartları:
- Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması
- Başvurunun 30 gün içinde yapılması (haklı mazerette mazeretin kalktığı tarihten itibaren 15 gün)
- Anayasa ve AİHS'in ortak koruma alanındaki bir hakkın ihlali
- Başvurunun harca tabi olması (6216 m.47/2)
Başvuru hakkına sahip olanlar:
- Güncel ve kişisel bir hakkı doğrudan etkilenen gerçek kişiler
- Özel hukuk tüzel kişileri (sadece tüzel kişiliğe ait haklar için)
- Kamu tüzel kişileri bireysel başvuru yapamaz
- Yalnızca Türk vatandaşlarına tanınan haklarla ilgili yabancılar başvuramaz
Bireysel başvuru konusu olamayacak işlemler:
- Yasama işlemleri (aleyhine doğrudan başvuru yapılamaz)
- Düzenleyici idari işlemler (aleyhine doğrudan başvuru yapılamaz)
- Anayasa Mahkemesi kararları
- Anayasanın yargı denetimi dışında bıraktığı işlemler
Dikkat: Bireysel başvuruda, kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlarda inceleme yapılamaz (AY m.148/4). Yani AYM, temyiz mercii gibi davranamaz. Bireysel başvuru yapılması, kesinleşen kamu gücü işleminin icrasını/infazını engellemez (tedbir kararı hariç).
Tedbir kararı:
- Bölümler, başvurucunun temel haklarının korunması için zorunlu gördükleri tedbirlere resen veya başvurucunun talebi üzerine karar verebilir
- Tedbire karar verilmesi halinde, esas hakkındaki kararın en geç 6 ay içinde verilmesi gerekir. Aksi takdirde tedbir kararı kendiliğinden kalkar
Kabul edilebilirlik incelemesi (6216 sayılı Kanun m.45-47):
- Kabul edilebilirlik incelemesi komisyonlarca yapılır
- Kabul edilemezlik kararları oy birliği ile verilir ve kesindir
- Anayasanın uygulanması/yorumlanması veya temel hakların kapsamının belirlenmesi açısından önem taşımayan ve başvurucunun önemli bir zarara uğramadığı başvurular kabul edilemez bulunabilir
- Başvuru evrakında eksiklik bulunması halinde başvurucuya 15 gün süre verilir; süresinde tamamlanmazsa başvuru reddedilir (6216 m.47/6)
Kabul edilemezlik nedenleri (4 neden):
- İhlal iddialarının temellendirilememesi (temellendirilememiş şikayet)
- İddiaların salt kanun yolunda gözetilmesi gereken hususlara ilişkin olması (kanun yolu şikayeti)
- Başvurunun karmaşık veya zorlama şikayetlerden ibaret olması
- Temel haklara yönelik bir müdahalenin olmaması veya müdahalenin meşru olduğunun açık olması
Düşme kararı:
Başvurucunun davadan açıkça feragat etmesi, davasını takipsiz bıraktığının anlaşılması, ihlalin ve sonuçlarının ortadan kalkmış olması veya Komisyonlarca saptanan herhangi bir başka gerekçeden ötürü başvurunun incelenmesinin sürdürülmesini haklı kılan bir neden görülmemesi durumlarında düşme kararı verilir.
Esas inceleme sonrası kararlar:
- İhlal kararı verilmesi halinde → ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması gerekenlere hükmedilir. Ancak yerindelik denetimi yapılamaz, idari eylem ve işlem niteliğinde karar verilemez
- İhlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa → ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye gönderilir
- Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmuyorsa → başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması yolu gösterilebilir
- Bölümlerin esas hakkındaki kararları gerekçeleriyle birlikte ilgililere ve Adalet Bakanlığına tebliğ edilir
Dikkat: Bireysel başvuru hakkını açıkça kötüye kullandığı tespit edilen başvurucular aleyhine, yargılama giderlerinin dışında ayrıca 2.000 TL'yi aşmamak üzere disiplin para cezasına hükmedilebilir.
AİHM ile ilişki:
- AİHS'e iç hukuk yollarının tüketilmesinden sonra ve iç hukuktaki kesin karar tarihinden itibaren 4 aylık bir süre içinde AİHM'ye başvurulabilir (Protokol 15 ile 6 aydan 4 aya indirilmiştir)
- AİHM, Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuruda verdiği esas kararını sözleşmeye aykırı bulursa, esas kararı veren mahkemeden yargılamanın yenilenmesi istenebilir
Yüce Divan Sıfatıyla Yargılama
Anayasa Mahkemesi, belirli kişileri görevleriyle ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar:
- Cumhurbaşkanı
- TBMM Başkanı
- Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar
- Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay başkan ve üyeleri
- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Başsavcıvekili, Danıştay Başsavcısı
- HSK başkan ve üyeleri
- Sayıştay başkan ve üyeleri
- Genelkurmay Başkanı, Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanları
Önemli: AYM, Yüce Divan sıfatıyla baktığı davaları duruşmalı olarak yürütür. Bu, AYM'nin diğer işlerinden (dosya üzerinden inceleme) farklıdır. Yüce Divan, yürürlükteki kanunlara göre duruşma yapar ve hüküm verir.
Yeniden inceleme başvurusu (6216 sayılı Kanun):
- Yüce Divan kararlarına karşı hükmün açıklanmasından itibaren 15 gün içinde Yüce Divana bir dilekçe verilmesi suretiyle yeniden inceleme başvurusu yapılabilir
- Yeniden inceleme, yalnızca başvuruda belirtilen hususlarla sınırlı olarak yapılır
- Genel Kurulun yeniden inceleme sonucu verdiği kararlar kesindir
Yargılamanın yenilenmesi:
- Siyasi parti kapatma davalarında veya Yüce Divan sıfatıyla verdiği kararlara karşı 5271 sayılı CMK hükümlerine göre yargılamanın yenilenmesi istenebilir
Cumhurbaşkanı, Cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlar hakkındaki Yüce Divan yargılamaları 3 ay içinde tamamlanır. Bu süre içinde tamamlanamazsa, ilave 3 aylık süre içinde kesin olarak tamamlanır.
Yüce Divan'da savcılık görevini Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı veya Cumhuriyet Başsavcıvekili yapar.
Meclis soruşturması ile Yüce Divan'a sevk süreci:
- CB yardımcıları ve bakanlar hakkında göreviyle ilgili suç işlediği iddiasıyla TBMM üye tamsayısının salt çoğunluğunun (301 kişi) vereceği önergeyle soruşturma açılması istenebilir
- Meclis, önergeyi en geç bir ay içinde görüşür ve üye tamsayısının beşte üçünün gizli oyuyla (360 mv) soruşturma açılmasına karar verebilir
- Soruşturma sonucunda TBMM üye tamsayısının üçte ikisinin gizli oyuyla (400 mv) Yüce Divan'a sevk kararı alınabilir
- Yüce Divan'da seçilmeye engel bir suçtan mahkum edilen Cumhurbaşkanı, CB yardımcısı ve bakanın görevi sona erer
Dikkat: AYM Yüce Divan sıfatıyla milletvekillerini, Sayıştay başsavcısını ve Jandarma Genel Komutanını yargılayamaz.
Siyasi Partilerle İlgili Görevler
Siyasi parti kapatma:
- Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının açacağı dava üzerine AYM Genel Kurulu karar verir
- Toplantıya katılan üyelerin 2/3 oy çokluğu şarttır
- Kapatma yerine Devlet yardımından yoksun bırakılmasına da karar verilebilir (2/3 oy çokluğu)
Siyasi partilerin mali denetimi:
- AYM, Sayıştay'dan yardım alarak siyasi partilerin kesin hesapları üzerindeki incelemeyi 2820 sayılı Kanun hükümlerine göre yapar
- İncelemeye ilişkin raporlar ilgili siyasi partiye gönderilerek en geç iki ay içinde görüşünü bildirmesi istenir
- Mali denetim sonucunda verilen karar kesindir ve Resmi Gazete'de yayımlanır
Yasama Dokunulmazlığı ve Milletvekilliği Düşmesi Kararlarının İptal İstemi
- TBMM'nce yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşürülmesine karar verilmesi durumunda, bu karar tarihinden başlayarak 7 gün içerisinde ilgili milletvekili veya bir diğer milletvekili tarafından Anayasa'ya, kanuna veya İçtüzüğe aykırılık iddiasıyla iptali için AYM'ye başvurulabilir
- AYM, iptal istemini 15 gün içerisinde kesin olarak karara bağlar
- Milletvekilliğinin kesin hüküm verilmesi ve kısıtlama nedeniyle sona ermesi hallerinde AYM'ye iptal isteminde bulunulamaz