Yoksulluk nafakası, Türk Medeni Kanunu m.175 kapsamında düzenlenen ve boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe, kusur dengesini gözeten koşullarla diğer eşten talep edebileceği süresiz bir nafakadır. Kanun metni: "Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir."
Hukuki Niteliği
Yoksulluk nafakası, iştirak nafakası ve tedbir nafakası gibi diğer aile hukuku nafakalarından farklı olarak, tamamen eş yararına ve boşanmadan sonraki dönem için hükmedilir. Kurucu felsefesi, boşanma sonucu oluşan ekonomik eşitsizliği ve dayanışma yükümlülüğünün bir ölçüde sürdürülmesini sağlamaktır. Ailenin korunması hakkı (AY m.41) ve eşler arası dayanışma ilkesi bu nafakanın anayasal arka planını oluşturur.
Şartları
Yoksulluk nafakasının hükmedilebilmesi için üç şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir:
1. Yoksulluğa düşme
Nafaka isteyen eş, boşanma sonrası kendi geçimini sağlayamaz duruma gelmelidir. Yoksulluk kavramı, eşin mevcut gelirini ve malvarlığını asgari yaşam standardıyla karşılaştırarak belirlenir. Yargıtay içtihadında yoksulluk "temel ihtiyaçları (gıda, barınma, sağlık, giyim, eğitim) karşılayamayacak düzeyde gelir" olarak tanımlanır. Yalnızca ekonomik sıkıntı değil, refah seviyesinin düşmesi değil, yoksulluk sınırının altına düşme aranır.
2. Ağır kusurlu olmama
Nafaka talep eden eş kusursuz, eşit kusurlu veya daha az kusurlu olmalıdır. Ağır kusurlu eş yoksulluk nafakası alamaz. Örneğin zina yapan veya hayata kast eylemini gerçekleştiren eş, boşanma sonrası yoksullaşsa bile nafaka talep edemez. Ağır kusurun saptanması hâkimin takdir yetkisi ile olur; çekişmeli boşanma davalarında kusur dağılımı kararda açıkça belirtilir.
3. Nafaka yükümlüsünün mali gücü
Nafaka yükümlüsünün mali gücü miktarı belirleyen temel ölçüttür. Gelir düzeyi, malvarlığı, diğer yükümlülükleri (çocukların bakımı, yeniden evlilik durumunda aile yükümlülükleri) göz önüne alınır. Dürüstlük kuralı ve hâkimin takdir yetkisi bu değerlendirmenin çerçevesini kurar.
Talep Usulü
Yoksulluk nafakası boşanma davası sırasında ek talep olarak veya boşanma kararının kesinleşmesinden sonra bir yıl içinde (TMK m.178) ayrı dava olarak istenebilir. Süre geçtikten sonra talep zamanaşımı defi ile reddedilir. Nafaka talebinin dilekçede açık olarak yapılması aranır; hâkim resen yoksulluk nafakasına hükmetmez.
Miktar ve Süre
Miktar, nafaka yükümlüsünün mali gücüyle orantılı olarak belirlenir ve genellikle aylık ödeme biçimini alır. Toplu ödeme (irat şeklinde değil) de mahkemece hükmedilebilir; ancak bu durumda nafaka süresiz niteliğini kaybetmez, tek seferde verilir. TMK m.176/4, koşulların değişmesi hâlinde miktarın uyarlanmasına imkân tanır.
Süre bakımından yoksulluk nafakası süresizdir. Bu, boşanma nafakaları arasında ayırıcı özelliktir; iştirak nafakası ergin olmaya kadar, tedbir nafakası karar kesinleşene kadar sürerken yoksulluk nafakası süresiz ve kalıcıdır.
Sona Erme Sebepleri (TMK m.176/3)
TMK m.176/3 dört sona erme sebebi sayar:
- Alacaklının yeniden evlenmesi
- Alacaklının ölümü
- Alacaklının bir başkasıyla evlilik dışı birlikte yaşaması
- Alacaklının yoksulluk durumunun kalkması
Bu sebeplerden biri gerçekleştiğinde nafaka kendiliğinden veya yükümlü eşin talebiyle sona erer. Evlilik dışı birlikte yaşama, Yargıtay içtihadı ile sürekli ve ekonomik dayanışma içeren birliktelik olarak yorumlanır; arkadaşlık veya geçici ilişki sona erme sebebi sayılmaz. Dürüstlük kuralı bu değerlendirmenin çerçevesini oluşturur.
İştirak, Tedbir ve Yardım Nafakasından Farkları
| Ölçüt | Yoksulluk | İştirak | Tedbir | Yardım |
|---|
| Kanun | TMK m.175 | TMK m.182 | TMK m.169 | TMK m.364 |
| Yararlanan | Eş | Çocuk | Eş + çocuk | Altsoy, üstsoy, kardeş |
| Dönem | Boşanma sonrası | Boşanma sonrası | Dava süresince | Evlilik dışı |
| Süre | Süresiz | Erginlik/eğitim | Karar kesinleşene kadar | Yoksulluk devam ettikçe |
| Kusur | Ağır kusur engel | Kusur ilgisiz | Kusur ilgisiz | Kusur ilgisiz |
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Süresizlik: Yoksulluk nafakasının en karakteristik özelliği süresiz olmasıdır; diğer nafakalardan bu yönüyle ayrılır.
- Ağır kusur engeli: Ağır kusurlu eş yoksullaşsa bile nafaka alamaz. Eşit veya daha az kusurlu olan eş nafaka hakkını korur.
- Yoksulluk unsuru: Refah düşmesi değil, yoksulluk sınırının altına düşme aranır. Yargıtay içtihadında ölçüt asgari yaşam ihtiyaçlarını karşılayamama.
- Bir yıllık zamanaşımı: TMK m.178 uyarınca boşanma kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde talep edilmelidir; süre aşılırsa zamanaşımı defi uygulanır.
- Dört sona erme sebebi (m.176/3): Yeniden evlenme, ölüm, evlilik dışı birlikte yaşama, yoksulluğun kalkması. Bunlar sınırlı sayıdadır.
- Miktar orantı ilkesi: Nafaka yükümlüsünün mali gücüyle orantılı belirlenir; aşırı yüksek veya düşük miktar uyarlama davası konusu olabilir (m.176/4).
- Hâkim resen hükmetmez: Yoksulluk nafakası için açık talep şarttır; hâkim kendiliğinden karar veremez.
İlgili Kavramlar
- Boşanmanın Mali Sonuçları — dört başlıktan biri
- İştirak Nafakası — TMK m.182 çocuk bakım
- Tedbir Nafakası — TMK m.169 geçici
- Yardım Nafakası — TMK m.364 akrabalık
- Boşanma — kurum
- Çekişmeli Boşanma — kusur tespiti
- Anlaşmalı Boşanma — protokolde düzenleme
- Hâkimin Takdir Yetkisi — miktar tespiti
- Ailenin Korunması Hakkı (Anayasa) — anayasal arka plan