Son güncelleme:
Yokluk: Yokluk, bir hukuki işlemin temel kurucu unsurlarının (irade beyanı, taraf, konu) bulunmaması nedeniyle hiç doğmamış sayılması yaptırımıdır. Butlan'dan bir aşama daha ağırdır; çünkü yoklukta işlem teknik olarak hiç var olmamıştır. Doktrinde özellikle evliliğin yokluğu (TMK m.145 çerçevesinde gerçek nikâh memuru olmayan kişi önünde tören vb.) ve hayalî işlemler bu kategoride incelenir; hâkim re'sen dikkate alır, süresizdir.
Yokluk (Almanca Nichtexistenz), bir hukuki işlemin temel kurucu unsurlarının bulunmaması nedeniyle hiç doğmamış sayılması yaptırımıdır. Butlandan bir aşama daha ağırdır — yoklukta işlem teknik olarak hiç var olmamıştır; butlanda doğmuş ama geçerlilik unsurları eksiktir.
Yokluk Türk hukukunda kanun düzeyinde sayılı bir kategori değildir; doktrin tarafından geliştirilmiştir. Hangi durumlarda yokluk hangi durumlarda butlan uygulanacağı tartışmalıdır. Yargıtay içtihadında bazı temel unsur eksiklikleri (örneğin gerçek nikâh memuru olmayan kişi önünde yapılan evlilik) yokluk olarak değerlendirilir.
İşlemin yapısal omurgasında bulunması gereken kurucu unsurun eksikliği yokluğa neden olur:
TMK m.142 hükmü uyarınca evlenme evlendirme memuru önünde, "evet" beyanıyla yapılır. Gerçek bir evlendirme memurunun bulunmaması — örneğin sahte memur — durumda evlenme yokluk yaptırımına tabidir; "evlenme" olarak hiç doğmamıştır.
Bazı doktriner görüşlere göre, sahibi olmayan kişinin (nemo plus iuris) yaptığı tasarruf işlemi yokluğa neden olur; ancak Türk hukukunda bu durum yolsuz tescil olarak ele alınır ve tapu siciline güven ilkesiyle (TMK m.1023) çözülür.
| Yaptırım | Niteliği | Etkisi | Tipik Örnek |
|---|---|---|---|
| Yokluk | Temel unsur eksik | Hiç doğmamış | Sahte memur önünde evlenme |
| Butlan | Geçerlilik unsuru eksik | Doğmuş ama batıl | TBK m.27 — kanuna aykırı sözleşme |
| İptal | İrade sakatlığı | Talep üzerine geriye etkili | Yanılma, aldatma, korkutma |
Yokluk halinde:
Resmi Gazete
Hukuki İşlem
Hukuki işlem (Almanca Rechtsgeschäft), bir veya birden çok kişinin hukuki sonuç doğurma amacıyla irade beyanlarına denir. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil, fesih bildirimi tipik örneklerdir. Hukuki fiilin özel alt türü olarak doktrin tarafından üçlü düzlemde sınıflandırılır: tek/iki/çok taraflı işlem; kazandırıcı/koruyucu işlem; taahhüt/tasarruf işlemi. Geçerliliği için ehliyet, irade sağlığı, konu uygunluğu ve şekil şartları aranır.
Askıda Hükümsüzlük
Askıda hükümsüzlük, hukuki işlemin geçerlilik için aranan onay/iznin eksikliği nedeniyle geçici olarak hüküm doğurmadığı, ancak ilgili tarafça onaylanmasıyla baştan itibaren geçerli hâle geldiği yaptırımdır. Sınırlı ehliyetsiz kişinin yasal temsilci onayı gerektiren işlemleri (TMK m.16) ve aile konutu üzerinde diğer eşin onayı gerektiren tasarruflar (TMK m.194) tipik örneklerdir. Onay verilmezse işlem kesin geçersiz hâle gelir.
Dönüştürme
Dönüştürme (konversion), butlan veya kısmî hükümsüzlük durumunda geçersiz işlemin, geçerlilik şartlarını taşıyan farklı bir hukuki işleme dönüştürülerek hayatta tutulmasıdır. TBK m.27/2 hükmü kısmî hükümsüzlüğü, TMK m.539 ise resmî vasiyetin sözlü vasiyete dönüşümünü düzenler. Tarafların farazî iradelerinin yeni türü kabul edeceği varsayımı esastır; geçersiz türden geçerli türe geçişi sağlayan klasik bir doktriner araçtır.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Butlan (Mutlak Hükümsüzlük)
Butlan (mutlak hükümsüzlük), bir hukuki işlemin kanunun emredici hükümlerine, ahlâka veya kamu düzenine aykırılık nedeniyle baştan ve herkes için kesin olarak geçersiz sayılması yaptırımıdır. Hâkim re'sen dikkate alır; düzelmesi mümkün değildir; süreye tâbi değildir. TBK m.27 ve TMK m.145 hükümleri butlan sebeplerini belirler. Yokluk, iptal ve askıda hükümsüzlük yaptırımlarından yapısal olarak ayrılır.
Evlenmenin Butlanı
Evlenmenin butlanı, TMK m.145-160 arasında düzenlenen ve bir evlenmenin geçersizliğini mahkeme kararıyla tespit eden müessesedir. Mutlak butlan (TMK m.145) ayırt etme gücü yokluğu, mevcut evlilik, hısımlık ve akıl hastalığında uygulanır; dava herkese açıktır. Nisbî butlan (TMK m.149-151) rıza bozukluğu (hata, hile, tehdit) ve yasal temsilci rızası eksikliğinde mağdur eşe 6 ay dava süresi verir. Butlan kararı ileriye yöneliktir; çocukların soybağı korunur.
İptal Edilebilirlik (Medeni)
İptal edilebilirlik, geçerli olarak doğan bir hukuki işlemin, irade sakatlığı veya kanunun saydığı diğer sebeplerle hak sahibi tarafından açılan iptal davasıyla geriye etkili sona erdirilebilmesi yaptırımıdır. Butlandan farklı olarak işlem geçerli kurulur; ancak iptal hakkı kullanılırsa baştan itibaren hükümsüz sayılır. Yanılma, aldatma, korkutma TBK m.30-39 ile düzenlenir; vasiyetnamenin iptali TMK m.557 hükmüyle düzenlenir. Hak düşürücü süreye tâbidir.
İrade-Beyan Uyuşmazlığı
İrade-beyan uyuşmazlığı, bir kişinin iç iradesi ile dış açıklaması arasında uygunsuzluk bulunması durumudur. Bilinçli (lâtife, mental rezervasyon, muvazaa) ve bilinçsiz (yanılma, beyanın iletilmesinde hata) olmak üzere iki türlüdür. Türk hukukunda TBK m.18 güven teorisi çerçevesinde dürüst karşı tarafın anlaması gereken anlam esas alınır; muvazaalı işlem TBK m.19, yanılma TBK m.30-32 hükümleriyle yaptırıma bağlanır.