Son güncelleme:
Yabancılık Unsuru: Yabancılık unsuru, bir özel hukuk ilişkisinde MÖHUK'un uygulanmasını zorunlu kılan, ilişkide yabancı bir öğenin (yabancı taraf, yabancı yer, yabancı para, yabancı hukuk seçimi) bulunmasıdır. MÖHUK m.1 hükmü uyarınca bu unsur olmadan kanun uygulanmaz; iç hukuk doğrudan uygulanır. Yabancılık unsuru, milletlerarası özel hukukun temel taşıdır ve uyuşmazlığa uygulanacak hukukun belirlenmesi sürecini başlatır.
Yabancılık unsuru, bir özel hukuk ilişkisinde MÖHUK'un uygulanmasını zorunlu kılan, ilişkide yabancı bir öğenin bulunmasıdır. MÖHUK m.1 hükmü "yabancılık unsuru taşıyan özel hukuk ilişkilerine bu kanun uygulanır" diyerek temel uygulama şartını belirler.
Yabancılık unsuru olmadan MÖHUK devre dışı kalır; iç hukuk (TMK, TBK) doğrudan uygulanır.
Yabancılık unsuru bulunan ilişkilerde MÖHUK'un bağlama kuralları devreye girer; uygulanacak hukuk belirlenir.
Türk mahkemelerinin yetkili olup olmadığı MÖHUK m.40-46 kapsamında değerlendirilir.
Atıf iadesi (renvoi) yabancı hukukun bir başka hukuka atfı; yabancılık unsurunun karmaşıklaşması.
Kamu düzeni istisnası yabancı hukukun uygulanmasının Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması durumunda devreye girer.
Hâkim yabancılık unsuru olup olmadığını re'sen inceler; tarafların ileri sürmesi gerekmez. Bu MÖHUK m.1 hükmünün gereği.
Taraflar yabancılık unsurunu bildirebilir; ancak MÖHUK uygulanması bu bildirime bağlı değildir.
Yabancılık unsurunu kanıtlayan belgeler: pasaport, yabancı şirket sicili, yabancı sözleşme, yabancı para banka hesabı.
Resmi Gazete
Hukuki İşlem
Hukuki işlem (Almanca Rechtsgeschäft), bir veya birden çok kişinin hukuki sonuç doğurma amacıyla irade beyanlarına denir. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil, fesih bildirimi tipik örneklerdir. Hukuki fiilin özel alt türü olarak doktrin tarafından üçlü düzlemde sınıflandırılır: tek/iki/çok taraflı işlem; kazandırıcı/koruyucu işlem; taahhüt/tasarruf işlemi. Geçerliliği için ehliyet, irade sağlığı, konu uygunluğu ve şekil şartları aranır.
Doğrudan Uygulanan Kurallar
Doğrudan uygulanan kurallar, MÖHUK m.6 hükmü kapsamında yabancılık unsuru olsa bile MÖHUK bağlama kurallarına bakılmaksızın Türk hukukunun her durumda uygulanan zorunlu kurallarıdır. Tarafların hukuk seçimi de bu kuralları bertaraf edemez. Tüketici koruma, iş hukuku işçi koruyucu hükümleri, KVKK, ihracat-ithalat sınırlamaları gibi kamu yararını içeren düzenlemeler bu kapsamdadır. Kamu düzeni istisnasından yapısal olarak farklıdır; proaktif niteliktedir.
İki Taraflı Hukuki İşlem
İki taraflı hukuki işlem, iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla kurulan işlemdir. Sözleşme bunun temel ve en yaygın biçimidir; TBK m.1 hükmü hukuk hayatının omurgasını oluşturan bu işlem türünü düzenler. Satım, kira, hizmet, vekâlet, kefalet bilinen örneklerdir. Tek taraflı ve çok taraflı işlemlerden farkı, karşılıklı iradenin uyuşmasını gerektirmesidir; muvazaa, yanılma ve şekil eksikliği geçerliliği etkiler.
Kanunlar İhtilafı
Kanunlar ihtilafı, birden çok hukuk düzeninin aynı uyuşmazlıkta uygulanabilir olması ve hangi düzenin uygulanacağının belirlenmesi gereken durumdur. Milletlerarası özel hukukun esas inceleme alanı olan bu kavram, MÖHUK bağlama kurallarıyla çözülür. Yabancılık unsuru içeren ilişkilerde Türk hukuku ile yabancı hukuk arasındaki çatışma kanunlar ihtilafı oluşturur; iç hukuk çatışmalarından (lex specialis vb.) yapısal olarak farklıdır.
Bağlama Kuralı
Bağlama kuralı, MÖHUK kapsamında bir özel hukuk ilişkisinde uygulanacak hukuku belirleyen normdur. Yabancılık unsuru içeren ihtilafta hangi hukuk düzeninin (Türk veya yabancı) hangi konuya uygulanacağını gösterir. MÖHUK m.8-39 hükümleri kişiler, aile, miras, eşya, borçlar hukuku alanlarında bağlama kurallarını sıralar. Klasik kriterler: vatandaşlık, ikametgâh, mutad mesken, malın bulunduğu yer, akit yeri, ifa yeri.
Atıf İadesi
Atıf iadesi (renvoi), MÖHUK kapsamında Türk bağlama kuralı bir yabancı hukuku işaret ettiğinde, o yabancı hukukun kendi bağlama kurallarıyla bir başka hukuka atıf yapması durumudur. MÖHUK m.2/III hükmü atıf iadesini düzenler ve Türk hukuku, lex fori (mahkeme hukuku) ya da seçilen hukuk olarak son atfı kabul eder. Birinci atıf iadesi (Türk hukukuna geri dönüş) ve ikinci atıf iadesi (üçüncü hukuka) ayrımı klasik bir doktriner ayrımdır.
Kamu Düzeni İstisnası (MÖHUK)
Kamu düzeni istisnası, MÖHUK m.5 hükmü kapsamında bağlama kuralı sonucu uygulanacak yabancı hukuk hükmünün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması durumunda uygulanmasından kaçınmayı sağlayan klasik mekanizmadır. Yabancı hukuk reddedildiğinde Türk hukuku uygulanır. İstisna dar yorumlanır; sadece Türk hukuk düzeninin temel değerlerine açık aykırılık halinde devreye girer. Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde de aynı kontrol uygulanır.
MÖHUK (Milletlerarası Özel Hukuk)
MÖHUK (5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun), yabancılık unsuru içeren özel hukuk uyuşmazlıklarında uygulanacak hukuku, mahkemenin yetkisini ve yabancı mahkeme kararlarının tanınması/tenfizini düzenleyen temel kanundur. 2007 yılında yürürlüğe giren MÖHUK eski 2675 sayılı kanunu ilga etmiştir. Bağlama kuralları, kamu düzeni istisnası, atıf iadesi (renvoi), doğrudan uygulanan kurallar gibi temel kavramları kapsar.