Vekaletsiz iş görme (TMK m.25), Türk medeni hukukunun Kişilik Hakkı İhlali karşısında zenginleşen saldırgana karşı sunduğu özgün bir tazmin yoludur. TMK m.25/2 hükmü, manevi ve maddi tazminatın yanında "elde edilen kazancın vekaletsiz iş görme hükümleri uyarınca iadesi" formülasyonu ile bu kurumu öngörmüştür.
TMK m.25/2 — Yasal Dayanak
TMK m.25/2 hükmü "Davacı, manevi tazminat istenebileceği gibi, manevi tazminat yerine veya bunun yanında, hâkimin saldırının niteliğine göre uygun göreceği başka bir giderim biçimine de hükmedilebilir." başlangıcıyla başlar. Hükmün devamı: "Davacı, maddi tazminat istemekle birlikte, kişiliğine yapılan saldırı yüzünden saldırıda bulunanın elde etmiş olduğu kazancın kendisine vekaletsiz iş görme hükümlerine göre verilmesini de isteyebilir."
TBK m.526+ — Genel Çerçeve
TBK m.526-531 hükümleri vekaletsiz iş görme genel rejimini düzenler:
- TBK m.526: Vekaletsiz iş görmenin tanımı
- TBK m.527: İşgörenin yükümlülükleri
- TBK m.528: İş sahibinin yükümlülükleri
- TBK m.530: Yetkisiz vekalete dayanma
Bu hükümler TMK m.25/2 atfı ile kişilik hakkı ihlali bağlamında kıyasen uygulanır.
Kurumun Hukuki Yapısı
Klasik Vekaletsiz İş Görme
TBK m.526'da klasik vekaletsiz iş görme, başkasının işini onun yararına idare eden kimsenin durumudur. Saldırgan, hak sahibinin yararına değil, kendi yararına davranır; bu nedenle "yetkisiz vekalet" niteliğindedir.
Yetkisiz Vekalet (TBK m.530)
TBK m.530 hükmü, başkasının işini bilerek kendi yararına gören kişinin elde ettiği kazançların iş sahibine ait olmasını öngörür. TMK m.25/2 atfı bu mantığı Kişilik Hakkı İhlali bağlamına taşır:
- Saldırgan kişiyi izinsiz kullanmış
- Bu kullanımdan kazanç sağlamış
- Kazanç hak sahibinin "yararına" olduğu varsayılır
- İade yükümlülüğü doğar
Tipik Uygulama Hâlleri
İzinsiz Reklam
- Bir markanın izin almadan ünlü kişinin fotoğrafını afişte kullanması (Adın Korunması ihlali)
- İlgili kazanç (reklam değeri) saldırgan tarafından alınmış
- Kazancın hak sahibine iadesi
İzinsiz Yayın
- Kişinin sesini izinsiz çoğaltıp ticari müzik olarak satma
- Görüntüsünü izinsiz video içeriğinde yayınlama
- Yayın gelirleri iade kapsamında
Markaya İzinsiz Kullanım
- Tanınmış kişinin adının ürün adı olarak kullanılması
- Bu kullanımdan elde edilen ticari gelir
Sahte Kişilik Profilleri
- Kişiyi taklit eden sosyal medya hesabından elde edilen reklam geliri (Kişilik Tecavüzü Davaları ile birlikte)
- Sahte profil üzerinden satılan ürünler
Kazanç İadesinin Kapsamı
Doğrudan Gelir
Saldırgan kazancının net miktarı:
- Reklam ücreti
- Satış geliri
- Lisans bedeli
Orantılı Pay
Saldırının yarattığı katkı payı oranında iade:
- Bilirkişi raporu ile saptanır
- Toplam gelirden saldırının payı çıkarılır
- Hak sahibine iade edilir
Saldırgan Masrafları
Vekaletsiz iş görme rejiminde:
- Saldırgan, makul giderlerini düşebilir mi?
- Doktrinde tartışmalı; uygulamada kötüniyetli saldırgan giderlerini düşemez
- TBK m.530 kötüniyetli yetkisiz vekalet rejimine paralel
Manevi/Maddi Tazminat ile İlişki
Vekaletsiz iş görme, tazminatlardan farklı çalışır:
| Unsur | Manevi Tazminat | Maddi Tazminat | Vekaletsiz İş Görme |
|---|
| Amaç | Manevi acı | Somut zarar | Saldırganın kazancı |
| Hesap | Hâkim takdiri | Zarar tutarı | Kazanç tutarı |
| Davacı | Hak sahibi | Hak sahibi | Hak sahibi |
| Eklenmiş midir? | Evet | Evet | Evet (paralel) |
Üç tazmin yolu birlikte talep edilebilir; çakışmaz. Kişilik Rızası hâlinde tüm talepler reddedilir.
Davanın Usulü
Görev ve Yetki
- Görev: Asliye Hukuk Mahkemesi
- Yetki: Davacı yerleşim yeri veya saldırının yapıldığı yer (TMK m.25/3)
İspat
Davacı:
- Saldırının olduğunu ispat eder
- Saldırganın kazanç sağladığını gösterir
- Bilirkişi raporu ile kazancın miktarı saptanır
- Saldırının kazanca katkısı oran üzerinden hesap
Zamanaşımı
TBK m.146 hükmü kıyasen uygulanır:
- Genel zamanaşımı: 10 yıl
- TBK m.72'ye göre 2 yıllık özel haksız fiil zamanaşımı kazanç iadesinde uygulanmaz; çünkü vekaletsiz iş görme rejimi farklıdır
Vekaletsiz iş görme ile Tapu Sicilinin Güveni İlkesi farklı kurumlardır ancak bazı yönlerden benzer:
- İkisi de iyiniyetli kazanım rejimi içinde özel kural
- İyiniyetli/kötüniyetli ayrımı önem kazanır
- Kazanç/zarar denkleştirme mantığı
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.25/2: "Elde edilen kazancın vekaletsiz iş görme hükümlerine göre iadesi".
- TBK m.526-531 atfı: Vekaletsiz iş görme genel hükümleri kıyasen.
- TBK m.530 yetkisiz vekalet: Kötüniyetle başkasının işini gören kişi.
- Tipik kullanım: Reklam, yayın, marka, sahte profil — ticari kazanç sağlama.
- Üç tazmin yolu birlikte: Manevi + maddi + vekaletsiz iş görme.
- İspat: Saldırı + kazanç + nedensellik; bilirkişi katkı payı saptar.