Tanım ve Hukuki Dayanak
Vakıfta Denetim, TMK m.111 ve 5737 sayılı Vakıflar Kanunu hükümleri ile düzenlenen, vakıf faaliyetlerinin kanun, vakıf senedi ve tahsis amacına uygun yürütülmesini güvence altına alan denetim sürecidir.
Vakıf Denetiminin Civilist Mantığı
Vakıf, kurucunun ölümünden sonra da amacına bağlı yaşayan tahsisli bir tüzel kişiliktir. Tüzel kişi organları sisteminde yöneticilerin hesap sorumluluğu sınırlı iç denetimle karşılanamaz; bu nedenle Devlet otoritesinin dış denetimi zorunlu kılınmıştır. TMK m.111, 5737 SK ile birlikte vakıfı kapsamlı bir denetim ağına bağlar.
Üçlü Denetim Sistemi
1. Vakıflar Genel Müdürlüğü (idari + mali denetim): 5737 SK m.33-36 tüm vakıfları kapsar — yeni vakıf, mülhak vakıf, mazbut vakıf, cemaat vakfı. Yıllık beyan + faaliyet raporu zorunluluğu; risk bazlı yerinde inceleme.
2. Asliye Hukuk Mahkemesi (hukuki denetim): Şikayet üzerine harekete geçer; vakıf yöneticisinin azli, vakıf amacının değiştirilmesi (TMK m.113), vakıf mallarının amaca uygun kullanımı, vakfın feshi gibi taleplerde yetkilidir. Sulh hukuk değil — sınavda klasik karıştırma noktası.
3. Bağımsız Denetçi (mali raporlama, eşik üstü): KGK kararıyla belirlenen aktif/ciro eşiklerini aşan büyük vakıflarda zorunlu; UFRS/TFRS uyumu, iç kontrol değerlendirmesi.
Denetim Konuları
- Mali tablolar ve yıllık hesaplar
- Vakıf gelirinin amaca uygun kullanımı (özellikle aile vakfı gibi sınırlı amaçlı yapılarda kritik)
- Yönetim organının kararları + vakıf yönetim organı sorumluluğu
- Vakıf senedi uyumu
- Vergi yükümlülükleri (KV, KDV, gelir vergisi stopajı)
- 5737 SK m.20 mal edinme onayı
Yaptırımlar (Aşamalı)
İhlal halinde uygulanan müeyyideler ağırlık sırasına göre:
- İdari uyarı
- İdari para cezası
- Yönetim organının azli (mahkeme kararı)
- Vakfın feshi + tüzel kişiliğin sona ermesi + mal varlığının benzer amaçlı vakfa devri
- TCK m.247 (görevi kötüye kullanma) ve m.155 (güveni kötüye kullanma) cezai sorumluluğu
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Üçlü denetim sistemi zorunludur: VGM (idari/mali) + asliye hukuk (hukuki) + bağımsız denetçi (eşik üstü mali).
- Asliye hukuk mahkemesi yetkilidir — sulh hukuk değil; sınavda klasik karıştırma.
- Mazbut vakıfta mütevelli olmadığı için iç denetim VGM eliyle; mülhakta mütevelli + VGM birlikte.
- Vakfın feshi son çare; önce yönetim azli, mal varlığı amaca uygun başka vakfa devredilir.
- Cemaat vakfı Lozan koruması altındadır; denetimde özel rejim uygulanır.
- İyiniyet (TMK m.3) yöneticinin sorumluluk değerlendirmesinde temel ölçüttür.