Son güncelleme:
Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması: Tüzel kişilik perdesinin aralanması, tüzel kişiliğin sağladığı bağımsız hukukî varlık ve sınırlı sorumluluk ilkelerinin durumunda hâkimin bu perdeyi kaldırarak veya başka tüzel kişilere doğrudan sorumluluk yükleyebilmesi doktrinidir. Türk hukukunda yasal düzenleme yoktur; dürüstlük kuralı ve üzerine kurulu içtihadî bir kavramdır.
Tüzel kişilik perdesinin aralanması, tüzel kişiliğin sağladığı bağımsız hukukî varlık ve sınırlı sorumluluk ilkelerinin kötüye kullanılması durumunda hâkimin bu perdeyi kaldırarak tüzel kişinin arkasındaki gerçek kişilere veya başka tüzel kişilere doğrudan sorumluluk yükleyebilmesi doktrinidir. Türk hukukunda doğrudan yasal düzenleme yoktur; dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağına dayanan içtihadî bir kavramdır.
Perdenin aralanması, ABD hukukundan piercing the corporate veil doktrini olarak gelişmiştir; Almanya'da Durchgriffshaftung olarak tanınır. Türk hukuku şu kaynaklardan beslenir:
| Kaynak | İçerik |
|---|---|
| TMK m.2 | Dürüstlük kuralı / hakkın kötüye kullanılması yasağı |
| TTK m.371 | Yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğu (kısmî dayanak) |
| TTK m.376 | Sermaye kaybı hükümleri |
| Yargıtay içtihatları | Konkordato, holding yapıları, ortak hâkim sorumluluk |
Doktrin, tüzel kişinin sağladığı sınırlı sorumluluk korunağının kötüye kullanılmasını engellemeyi amaçlar.
Yargıtay içtihatları ve öğreti üç temel şart arar:
Şirket veya dernek gerçek bir ekonomik varlık olarak değil, arkadaki kişinin paravanı olarak kullanılıyor olmalıdır:
Aralanmadan beklenen sonuç somut bir mağduriyettir:
Sırf soyut bir kötüye kullanma yeterli değildir; dürüstlük kuralının açıkça ihlal edildiği durumlar aranır. Tüzel kişiliğin sıradan iş kararları, perde aralama sebebi olmaz.
Doktrin, perdeyi farklı yönlerden aralayabilir:
| Tür | Yön |
|---|---|
| Sorumluluğa yönelik aralanma | Şirket borcundan ortağı sorumlu tutma |
| Dış aralanma | Üçüncü kişi → ortak |
| İç aralanma | Şirket → ortak (geri istem) |
| Atfen aralanma | Şirketin bilgisini ortağa atfetme |
| Tersine aralanma | Ortağın borcundan şirketi sorumlu tutma |
Yargıtay'ın perde aralama yaklaşımı şu olaylarda görülür:
Ana şirket, bağlı şirketin bağımsız iradesini ortadan kaldırarak kendi menfaati için kullandığında, bağlı şirketin alacaklıları ana şirkete başvurabilir. Tüzel kişi türleri arasındaki ilişkiler bu zeminde değerlendirilir.
Şirket ile tek ortak arasında malvarlığı karışıklığı, kayıt yokluğu durumunda perde aralanır. Limited şirket ortağının kişisel borçları için şirket malvarlığının kullanılması da tersine aralanma sebebidir.
Şirketin fiilen sermayesiz kurulması veya sermaye azaltılarak alacaklılardan kaçırılması, perdenin aralanmasının klasik gerekçesidir.
Aile bireyleri arasında malvarlığı geçişlerinin kayıt dışı yapılması; eşler veya altsoy adına şirket kurularak alacaklılardan kaçınma — perdenin aralanması gerekçesidir.
Hâkim perdeyi araladığında:
Perdenin aralanması istisnaî bir önlem olduğundan hâkim sıkı bir denetim uygular; öncelik tüzel kişiliğin korunmasındadır.
Doktrinin uygulamada zorlukları vardır:
Bu sebeple öğreti, perde aralamayı son çare olarak sınırlamayı önerir.
Tüzel Kişi, Tüzel Kişi Türleri, Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi, Dürüstlük Kuralı, Hakkın Kötüye Kullanılması, Kişilik Hakkı (TMK), Dernek, Vakıf ve Hâkimin Takdir Yetkisi tüzel kişilik perdesinin aralanmasının uygulama bağlamını oluşturur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Tüzel Kişi Türleri
Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf
Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi
Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
Kişilik Hakkı (TMK)
Kişilik hakkı (TMK m.23-25), kişinin maddî ve manevî varlığını koruyan mutlak, şahsa sıkı sıkıya bağlı, devredilemez ve vazgeçilemez haktır. Hayat, vücut bütünlüğü, sağlık, özgürlükler, şeref-haysiyet, özel hayat, aile hayatı, ad, resim, ses ve kişisel veriler bu hakkın koruma alanındadır. Saldırı hâlinde TMK m.25 kapsamında saldırının önlenmesi, durdurulması, tespiti davaları; TBK m.58 kapsamında maddî ve manevî tazminat istemi mümkündür.
Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı
Hakkın kötüye kullanılması yasağı, TMK m.2/2'de düzenlenen ve dürüstlük kuralının somutlaşmış biçimi olan ilkedir; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Hak sahibinin menfaati bulunmaksızın başkasına zarar verme (chicane), menfaatler arasında açık dengesizlik, güvene aykırılık ve çelişki (venire contra factum proprium) bu yasağın tipik görünüm biçimleridir. Tespit edildiğinde hâkim, hak korumasını reddeder ve karşı tarafın menfaatini üstün tutar.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesinin temel dayanağıdır.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi