Son güncelleme:
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi: Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Tüzel Kişi Türleri
Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf
Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
Vakıf Türleri
Vakıf türleri, vakfedilenin niteliğine, kuruluş zamanına ve amacına göre çeşitli kategorilere ayrılır. Sağlararası vakıf hayatta kurulur (TMK m.102); ölüme bağlı vakıf vasiyetname ile kurulur (TMK m.526). Mal vakfı belirli bir mal varlığının amaca tahsisidir; aile vakfı ailenin ekonomik korunması içindir. Her türün kuruluş usulü, denetimi ve sona erme rejimi farklıdır.
Dernek Tüzüğü
Dernek tüzüğü, derneğin amacı, üyelik koşulları, organları ve iç işleyişini belirleyen temel iç düzenlemedir (TMK m.58). Kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; üye hakları ve görevleri, genel kurul yapısı, yönetim ve denetim kurulu, mali işleyiş, fesih ve tasfiye gibi konuları içerir. Tüzük genel kurul kararıyla değiştirilebilir; değişiklik nüfus müdürlüğüne bildirilir.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Kişiliğin Sona Ermesi
Kişiliğin sona ermesi, gerçek kişinin ölüm veya gaiplik kararı ile hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir (TMK m.28/1, m.32). Ölüm tıbbi olarak biyolojik ölümle gerçekleşir; gaiplikte uzun süre kayıp ya da yakın ölüm tehlikesi karinesi mahkeme kararı ile tespit edilir. Ölüm ile miras açılır, kişilik hakları sona erer ancak bazıları mirasçılara geçer.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
Tüzel kişiliğin sona ermesi, Türk Medeni Kanunu m.87 (dernekler), m.116 (vakıflar) ve özel kanunlarda düzenlenen ve tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesi durumudur. Sona erme ile birlikte tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazineye aktarılır.
Çeşitli dava türleri ile sona erme:
| Dava | Davacı | Sonuç |
|---|---|---|
| Fesih davası | İlgili mercii, üye, alacaklı | Tüzel kişiliğin sona erdirilmesi |
| İflas davası | Alacaklı | Tasfiye memur atanması |
| Hukuka aykırılık davası | Cumhuriyet Savcılığı | Mahkeme kararı ile fesih |
Tüzel kişiliğin sona ermesinden sonra tasfiye süreci başlar:
Sona erme durumuna göre değişir:
| Tüzel Kişi | Kalan Mal Varlığı |
|---|---|
| Dernek | Tüzükte belirtilen yere; tüzük yoksa hazine |
| Vakıf | Vakfın amacına benzer başka vakfa veya hazine |
| Şirket | Pay sahiplerine sermaye payı oranında |
| Kooperatif | Tüzükte belirtilen yere; tüzük yoksa hazine |
Tasfiye tamamlandığında:
Tüzel kişiliğin sona ermesi, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında tüzel kişi soruları içinde test edilir. Tipik konular:
Tüzel Kişi, Dernek, Vakıf, Tüzel Kişi Türleri, Vakıf Türleri, Dernek Tüzüğü, Hak Ehliyeti ve Kişiliğin Sona Ermesi sona ermenin uygulama bağlamını oluşturur.