Son güncelleme:
Tüzel Kişi Türleri: Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Adi Ortaklık
Adi ortaklık, iki veya daha fazla kişinin emek veya sermayelerini ortak bir amaca ulaşmak için birleştirdikleri sözleşme tipi ortaklıktır (TBK m.620-645). Tüzel kişiliği yoktur; ortakların hak ve borçları doğrudan kendilerine ait olur. Ticari nitelik kazanmamış küçük girişimler ve geçici işbirliklerinde tercih edilir; her ortak elbirliği mülkiyet konumundadır.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf
Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi
Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
Vakıf Türleri
Vakıf türleri, vakfedilenin niteliğine, kuruluş zamanına ve amacına göre çeşitli kategorilere ayrılır. Sağlararası vakıf hayatta kurulur (TMK m.102); ölüme bağlı vakıf vasiyetname ile kurulur (TMK m.526). Mal vakfı belirli bir mal varlığının amaca tahsisidir; aile vakfı ailenin ekonomik korunması içindir. Her türün kuruluş usulü, denetimi ve sona erme rejimi farklıdır.
Meslek Odası
Meslek odası, belirli bir mesleği icra eden kişilerin mesleki çıkarlarını korumak ve mesleki disiplini sağlamak için kanunla kurulan kamu hukuku tüzel kişisidir (Anayasa m.135). Avukat, doktor, mimar, mali müşavir gibi meslek odaları zorunlu üyelik esasına dayanır; mesleki etik, denetim ve disiplin yetkilerine sahiptir. Üyelik mesleğin icrası için kanunî zorunluluktur.
Dernek Tüzüğü
Dernek tüzüğü, derneğin amacı, üyelik koşulları, organları ve iç işleyişini belirleyen temel iç düzenlemedir (TMK m.58). Kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz; üye hakları ve görevleri, genel kurul yapısı, yönetim ve denetim kurulu, mali işleyiş, fesih ve tasfiye gibi konuları içerir. Tüzük genel kurul kararıyla değiştirilebilir; değişiklik nüfus müdürlüğüne bildirilir.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Gerçek Kişi
Gerçek kişi, TMK m.8 uyarınca sağ ve tam doğumla kişilik kazanan ve ölümle kişiliği sona eren insandır. Gerçek kişilik, hukuk düzeninin tanıdığı hak ve borç süjeliğinin insan varlığına bağlandığı temel kavramdır. Her gerçek kişi doğumla hak ehliyetine sahiptir; fiil ehliyeti ise ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık hâline göre belirlenir. Kişilik hakkı, ad üzerinde hak ve yerleşim yeri kurumları gerçek kişi statüsünün koruyucu unsurlarıdır.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
Tüzel kişi türleri, Türk Medeni Kanunu m.47 ve devamı ile özel kanunlarda düzenlenen ve tüzel kişiliği oluşturma temeline ve amacına göre yapılan sınıflandırmadır. Türk hukukunda tüzel kişiler özel hukuk ve kamu hukuku tüzel kişileri olarak iki ana kategoriye ayrılır.
Kişi topluluğu niteliğindeki tüzel kişiliktir:
Mal topluluğu niteliğindeki tüzel kişiliktir:
Kooperatifler Kanunu'nda düzenlenir:
Türk Ticaret Kanunu'nda düzenlenen şirket türleri:
| Şirket Türü | Sermaye | Sorumluluk |
|---|---|---|
| Anonim şirket | Pay senedi | Sınırlı (sermaye ile) |
| Limited şirket | Esas sermaye | Sınırlı (sermaye ile) |
| Komandit şirket | Karma | Sınırsız (komandite) / sınırlı (komanditer) |
| Kollektif şirket | Kişisel emek/sermaye | Sınırsız müteselsil |
Kamu hukuku tüzel kişileri devletin idari yapısının parçalarıdır:
Türlerine göre süreçler farklıdır:
| Tüzel Kişi Türü | Tüzel Kişilik Kazanım | Sona Erme |
|---|---|---|
| Dernek | İl müdürlüğüne bildirim | Genel kurul kararı, fesih, mahkeme kararı |
| Vakıf | Tescil + ilan (vakıflar genel müdürlüğü) | Mahkeme kararı, amaç yokluğu |
| Şirket | Ticaret sicili tescili | Genel kurul kararı, iflas, tasfiye |
| Kooperatif | Ticaret sicili tescili | Genel kurul, fesih |
| Kamu hukuku | Kanunla | Kanunla, kararname |
Tüzel kişiliğin sona ermesi sayfasında ayrıntılı incelenmektedir.
Tüzel kişiler insanlara ait olmayan tüm haklara sahip olabilir:
Sınırlamalar:
Tüzel kişi türleri, HMGS Medeni Hukuk ve İdare Hukuku sınavlarında temel bir konudur. Tipik konular:
Tüzel Kişi, Dernek, Vakıf, Vakıf Türleri, Dernek Tüzüğü, Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi, Gerçek Kişi ve Hak Ehliyeti tüzel kişi türlerinin uygulama bağlamını oluşturur.