Son güncelleme:
Tasarruf Edilebilir Kısım: Tasarruf edilebilir kısım, mirasbırakanın saklı pay sınırlarını aşmadan ölüme bağlı veya sağlararası tasarruflarla dilediği gibi disponibl bırakabileceği tereke oranıdır (TMK m.505/2). Saklı paylı mirasçıların yasal pay üzerinden korunan oranlarının terekeden çıkarılmasıyla bulunur; mirasbırakanın atanmış mirasçı yapma, vasiyet alacaklısı belirleme, bağışlama ve vakıf kurma hakkı bu kısım üzerindedir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Saklı Pay (Mahfuz Hisse)
Saklı pay (mahfuz hisse), TMK m.505-506'da düzenlenen ve belirli yasal mirasçıların — altsoy, ana-baba ve sağ kalan eşin — yasal pay oranı üzerinde kanunen koruma altına alınmış asgari miras hakkıdır. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufları ile saklı paya tecavüz etmesi hâlinde, saklı paylı mirasçı tenkis davası ile bu hakkı geri talep edebilir; saklı pay yenilemez ve devredilemez nitelikte korunan bir miras hukuku kurumudur.
Zümre Sistemi
Zümre sistemi, TMK m.495-501'de düzenlenen ve yasal mirasçıları mirasbırakanın kan hısımlarına göre üç zümreye ayıran paylaşım yöntemidir. Birinci zümre altsoy, ikinci zümre ana-baba ve onların altsoyu, üçüncü zümre büyükana-büyükbaba ile altsoyudur. Önceki zümrede mirasçı bulunması sonraki zümrelerin mirastan dışlanmasına yol açar; zümre içi paylaşım kök başına eşit dağılım esasına dayanır.
Miras Sözleşmesi
Miras sözleşmesi, mirasbırakanın hayatta iken yaptığı ve karşı tarafça da kabul edilen, ölüme bağlı tasarruf niteliğinde iki taraflı sözleşmedir (TMK m.527-528). Vasiyetnameden farklı olarak tek taraflı geri alınamaz; tarafların iradesini bağlayıcı resmi şekle tâbi belgedir. Pozitif (mirasçı atama, lehte tasarruf) veya negatif (mirastan feragat) içerikli olabilir; saklı paydan feragatte bağlayıcılığı önemlidir.
Atanmış (İradi) Mirasçı
Atanmış (iradi) mirasçı, mirasbırakanın TMK m.514-516 ve m.527 uyarınca yaptığı ölüme bağlı tasarrufla — vasiyetname veya miras sözleşmesi yoluyla — terekenin tamamı ya da belirli bir oranı üzerinde mirasçı sıfatı kazandırdığı kişidir. Yasal mirasçılığın aksine kanun değil, ehliyetli kimsenin iradî beyanı kaynaktır. Atanmış mirasçı külli halefiyet konumundadır ancak yasal mirasçıların saklı payına saygı zorunludur.
Yasal Mirasçılık
Yasal mirasçılık, mirasbırakanın iradesinden bağımsız olarak Türk Medeni Kanunu m.495-501 hükümlerinin doğrudan tayin ettiği zümre, eş ve devlet düzeniyle terekenin külli halefiyet yoluyla intikalini ifade eder. Mirasçıların belirlenmesi kanunî zümre sistemine; payların hesaplanması zümre içi eşit paylaşım ile kök başına dağıtım esasına dayanır. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu olmasa dahi yasal mirasçılar TMK gereği kendiliğinden mirasçı sıfatı kazanır.
Tenkis Davası
Tenkis davası, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünü saklı pay sınırını aşacak şekilde kullanması hâlinde saklı paylı mirasçıların açabileceği yenilik doğuran davadır (TMK m.560-571). Davanın amacı vasiyetname veya sağlararası bağışlamayla saklı paya tecavüz eden tasarrufu kanunî sınıra çekmektir; saklı paylı mirasçının payı yeniden hesaplanır ve fazlalık tenkise tâbi tutulur. Hak düşürücü süreler bir yıl ve on yıl olarak uygulanır.
Vasiyetname
Vasiyetname, mirasbırakanın ölümünden sonra hüküm doğurmak üzere tek taraflı olarak yaptığı, kişisel ve ölüme bağlı tasarruf niteliğindeki şekle tâbi irade beyanıdır (TMK m.531-548). Resmi, el yazılı ve sözlü olmak üzere üç şekilde yapılabilir; her zaman geri alınabilir nitelikte olup mirasçı ataması, vasiyet alacaklısı belirleme ve mirastan iskat gibi tasarruflara aracılık eder. Geçerlilik için tam ehliyet aranır.
Eşin Miras Payı
Eşin miras payı, sağ kalan eşin yasal mirasçı sıfatıyla terekeden alacağı kademeli paydır (TMK m.499). Eş hiçbir zümreye dahil olmamakla birlikte birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişen pay alır: altsoyla ¼, ana-baba zümresiyle ½, büyükana-büyükbaba zümresiyle ¾, hiçbir zümre yoksa terekenin tamamı. Eşin miras payı, mal rejimi tasfiyesinden ayrı ve bağımsız doğan bir haktır.
Belirli Mal Vasiyeti (Musa-bih)
Belirli mal vasiyeti (musa-bih), mirasbırakanın TMK m.516 uyarınca terekeden belirli bir mal, hak veya alacağı vasiyet alacaklısına bırakmasıdır. Atanmış mirasçıdan farklı olarak vasiyet alacaklısı külli halef değil, cüz'i halef konumundadır; sadece tahsis edilen mal/hak üzerinde alacak hakkı kazanır, terekenin pasifinden sorumlu tutulmaz. Vasiyet alacaklısı borcu mirasçılardan talep eder.
Tasarruf edilebilir kısım, Türk Medeni Kanunu m.505/2 hükmünde düzenlenen ve mirasbırakanın tasarruf özgürlüğünün matematiksel sınırını belirleyen orandır. Saklı pay sahibi yasal mirasçıların kanunen korunan asgari paylarının terekeden çıkarılmasıyla bulunur; geriye kalan oran üzerinde mirasbırakan dilediği gibi ölüme bağlı veya sağlararası tasarrufta bulunabilir.
Tasarruf edilebilir kısım iki adımda hesaplanır:
| Senaryo | Saklı Pay Toplamı | Tasarruf Edilebilir Kısım |
|---|---|---|
| Eş + 2 çocuk | Eşin yasal pay tamamı (¼) + Çocukların yasal pay yarısı (¾ × ½ = 3/8) | 3/8 |
| Eş + ana-baba zümresi | Eşin yasal pay tamamı (½) + Ana-babanın yasal pay ¼'ü (½ × ¼ = 1/8) | 3/8 |
| Tek başına eş (3. zümre yok) | Eşin yasal pay ¾'ü | ¼ |
| Hiçbir saklı paylı mirasçı yok (3. zümre, kardeşler, yeğenler) | 0 | Tamamı (1) |
Mirasbırakan tasarruf edilebilir kısım üzerinde şu işlemleri yapabilir:
Tasarruf edilebilir kısım sınırının aşılması durumunda tasarruflar geçersiz olmaz; saklı paylı mirasçılar tenkis davası ile aşılan kısmı kanunî sınıra çekerler.
Tasarruf edilebilir kısım, saklı pay korumasının negatif yansımasıdır. Saklı pay ne kadar büyükse, mirasbırakanın tasarruf özgürlüğü o kadar daralır:
Örnek: Mirasbırakanın eşi ve iki çocuğu vardır. Tereke 1.000.000 TL'dir.
Mirasbırakan bu 375.000 TL'lik kısım üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir; bağışlama yapabilir, atanmış mirasçı belirleyebilir.
Tasarruf edilebilir kısım, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında pay hesaplaması sorularının ana parçalarından biridir. Tipik sorular:
Saklı Pay, Tenkis Davası, Yasal Mirasçılık, Atanmış Mirasçı, Vasiyetname ve Eşin Miras Payı tasarruf edilebilir kısmın hesaplama bağlamını oluşturur.