Son güncelleme:
Tanıma: Tanıma, evlilik dışı doğmuş çocuğun babası olduğunu beyan eden kişinin, nüfus memuruna, mahkemeye, notere veya resmi vasiyetname ile yaptığı tek taraflı ve şekle bağlı hukuki işlem. Türk Medeni Kanunu m.295-298 arasında düzenlenen bu kurum, çocuk ile tanıyan arasında geriye etkili soybağı doğurur; çocuk, ana, babanın altsoyu ve Cumhuriyet savcısı tanımanın iptalini dava edebilir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Sınırlı Ehliyetsiz
Sınırlı ehliyetsiz, TMK m.16 uyarınca ayırt etme gücüne sahip olup ergin olmayan (küçük) veya kısıtlı olan kişidir. Sınırlı ehliyetsizler, kanunî temsilcinin (veli veya vasi) rızasıyla kendilerini borç altına sokabilir ve hak edinebilir. Karşılıksız kazanmalarda (hediye, miras kabulü) ve kişiye sıkı sıkıya bağlı haklarda (nişanlanmayı bozma, evlenme izni isteme) rıza aranmaz. Kanunî temsilcinin rızası olmadan yapılan borçlandırıcı işlemler askıda hükümsüzdür.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Babalık Davası
Babalık davası, evlilik dışı doğmuş çocuğun babası ile soybağının mahkeme hükmüyle kurulması için ana veya çocuk tarafından açılan inşai bir davadır. Türk Medeni Kanunu m.301-304 arasında düzenlenir; davalı baba veya mirasçılarıdır. TMK m.302 "baba olma karinesi" kural olarak doğumdan önce 300 ile 180. gün arasında cinsel ilişki halinde işler; çocuk için süre erginlikten 1 yıldır.
Çocuğun Soyadı (TMK m.321)
Çocuğun Soyadı, doğum sırasında babasının soyadını taşıma genel kuralı yanında [Anayasa](/sozluk/anayasa-hukuku/1982-anayasasi) ve AİHM içtihadı çerçevesinde annenin soyadının verilebilmesi imkânını da kapsayan kuraldır; TMK m.321 ile bağlantılı düzenlenir. AYM ve AİHM kararları cinsiyet eşitliği gereği annenin soyadı seçim hakkını tanımıştır. Tartışmalı durumlarda hâkim [Çocuğun Üstün Yararı](/sozluk/medeni-hukuk/cocugun-ustun-yarari) ekseninde değerlendirir.
Vasi
Vasi, vesayet altındaki kişinin kişisel ve malvarlığı menfaatlerini korumak amacıyla Türk Medeni Kanunu m.413-418 uyarınca sulh hukuk mahkemesince atanan yasal temsilcidir. Vesayet altındakinin yakınları öncelikli adaydır (TMK m.414); vasilik kamu görevi niteliğindedir, zorunlu görev süresi iki yıldır. Vasi verdiği zararlardan kişisel olarak sorumludur; devlet ikinci derecede sorumlu tutulur.
Soybağı Tespiti Davası
Soybağı Tespiti Davası, çocuğun soybağının kanıtlanması için açılan genel dava türüdür; özellikle [Tanıma (Soybağı)](/sozluk/medeni-hukuk/tanima-soybagi) ve [Babalık Davası](/sozluk/medeni-hukuk/babalik-davasi)ndan farklı durumlarda uygulanır. TMK m.282-285 hükümleri soybağı kurma yollarını düzenler. Tespit davası özellikle ana karinesi geçersiz, hatalı veya çelişkili durumlarda mahkemeden soybağının doğrudan tespitini istemek için kullanılır.
Soybağının Reddi Davası
Soybağının reddi davası, evlilik karinesine dayanan baba-çocuk soybağını çürütmek için açılan yenilik doğurucu bir dava türüdür. Türk Medeni Kanunu m.286-291 arasında düzenlenir; davacı olarak koca, çocuk ve istisnai hallerde Cumhuriyet savcısı bulunur. Koca için 1 yıllık nisbi ve 5 yıllık mutlak hak düşürücü süre öngörülmüş; çocuk için süre erginliğe ulaşılana kadar askıdadır.
Soybağı
Soybağı, bir kişi ile biyolojik veya hukuki anne-babası arasındaki hukuki bağı ifade eden mutlak kişisel hal. Türk Medeni Kanunu m.282-363 arasında düzenlenir; ana-çocuk arası soybağı doğumla kendiliğinden kurulur (ipso iure), baba-çocuk arasında ise evlilik karinesi, tanıma veya hükümle kurulma olmak üzere üç yol bulunur. Çocuk üstün yararı ilkesine göre çözülmesi gereken aile hukuku kurumudur.
Biyolojik Baba Hükmü
Biyolojik Baba Hükmü, Yargıtay içtihadında soybağı uyuşmazlıklarında biyolojik gerçekliğin (DNA testi) hukuki soybağına üstün tutulması yaklaşımıdır; özellikle [Soybağının Reddi](/sozluk/medeni-hukuk/soybaginin-reddi), [Babalık Davası](/sozluk/medeni-hukuk/babalik-davasi) ve [Soybağı Tespiti Davası](/sozluk/medeni-hukuk/soybagi-tespiti-davasi)nda uygulanır. Ancak [Çocuğun Üstün Yararı](/sozluk/medeni-hukuk/cocugun-ustun-yarari) zorlayıcı olduğunda biyolojik gerçeklik geri çekilebilir.
Tanıma, evlilik dışı bir çocuğun babası olduğunu iddia eden kişinin tek taraflı beyanıyla, çocuk ile kendisi arasında hukuki soybağı kurmasını sağlayan hukuki işlemdir. Türk Medeni Kanunu m.295-298 arasında düzenlenir; evlilik karinesi işlemediği hallerde baba-çocuk soybağını babalık davası zorunluluğu olmadan dostça kuran en pratik yoldur.
Tanıma bakımından dört temel özellik vardır:
Kanun dört yol sayar; bunların dışında yapılan tanıma geçerli değildir:
En yaygın yoldur; baba, nüfus müdürlüğüne giderek tanıma beyanında bulunur, beyan tutanağa geçirilip nüfus kütüğüne işlenir.
Herhangi bir davanın duruşmasında veya çocuk nüfus dosyası ile ilgili hâkimin huzurunda yapılabilir; hâkim beyanı tutanağa geçirir.
Baba, noter önünde soybağı beyanını resmi senet şeklinde düzenletebilir; noter bir örneği nüfusa gönderir.
Resmi veya el yazılı vasiyetname ile tanıma mümkündür. Ölüme bağlı tasarruflarda yapılan bu tanıma, ölümle birlikte hüküm doğurur; ancak geriye etkili olarak miras paylaşımına yansır.
Tanımayı kabul eden resmi merci, durumu çocuğun anasına, çocuğa veya çocuk kısıtlıysa vasisine; çocuk ölmüşse altsoyuna bildirir. Böylece iptal davası açma imkânları korunur.
Tanıma geri alınamazsa da iptal edilebilir; dava hukuki niteliği itibarıyla yenilik doğuran bozucu davadır.
Süreler hak düşürücüdür ve haklı sebep (TMK m.298/3) halinde uzatılabilir.