Son güncelleme:
Soybağı: Soybağı, bir kişi ile biyolojik veya hukuki anne-babası arasındaki hukuki bağı ifade eden mutlak kişisel hal. Türk Medeni Kanunu m.282-363 arasında düzenlenir; ana-çocuk arası soybağı doğumla kendiliğinden kurulur (ipso iure), baba-çocuk arasında ise evlilik karinesi, tanıma veya hükümle kurulma olmak üzere üç yol bulunur. Çocuk üstün yararı ilkesine göre çözülmesi gereken aile hukuku kurumudur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Ailenin Korunması Hakkı
Ailenin korunması hakkı, 1982 Anayasası'nın 41. maddesinde düzenlenen ve aileyi Türk toplumunun temeli sayan; devlete ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması, aile planlaması öğretim ve uygulamasını sağlama yönünde pozitif tedbirler alma ödevi yükleyen ikinci kuşak sosyal haktır. 2010 anayasa değişikliğiyle eşler arasında eşitlik ilkesi ve çocuğa yönelik istismar-şiddete karşı koruma ödevi de bu madde kapsamına dahil edilmiştir.
Cinsiyet Değişikliği
Cinsiyet değişikliği, kişinin nüfus kayıtlarındaki cinsiyetinin mahkeme kararıyla değiştirilmesidir (TMK m.40). Asliye hukuk mahkemesi, kişinin transseksüel olduğunu ve evli olmadığını, cinsiyet değişikliğinin sağlık açısından zorunlu ve ruhsal yönden uyumlu olduğunu doğrulayan resmî sağlık kurulu raporu ile karar verir. Operasyon sonrası nüfus kaydı ve ad güncellenir.
Kayyım
Kayyım, belirli bir iş, mal veya durum için sınırlı yetki ile atanan yasal temsilcidir. Türk Medeni Kanunu m.426-435 arasında düzenlenir. Üç türü vardır: temsil kayyımlığı (ergin kişinin bir işinin yapılamaması), yönetim kayyımlığı (belli malvarlığının yönetimi) ve irat kayyımlığı (savurganlık tehlikesi). Kayyımlık, kişinin fiil ehliyetini etkilemez; vesayet ve yasal danışmanlıktan ayrılır.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Tanıma
Tanıma, evlilik dışı doğmuş çocuğun babası olduğunu beyan eden kişinin, nüfus memuruna, mahkemeye, notere veya resmi vasiyetname ile yaptığı tek taraflı ve şekle bağlı hukuki işlem. Türk Medeni Kanunu m.295-298 arasında düzenlenen bu kurum, çocuk ile tanıyan arasında geriye etkili soybağı doğurur; çocuk, ana, babanın altsoyu ve Cumhuriyet savcısı tanımanın iptalini dava edebilir.
Aile Mahkemesi
Aile mahkemesi, 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun ile kurulan ve aile hukuku uyuşmazlıklarına bakmakla görevli özel asliye hukuk mahkemesidir. Boşanma, velayet, evlat edinme, soybağı, vesayet, mal rejimi tasfiyesi, nafaka davalarında yetkilidir. Hâkim, aile hukuku alanında deneyim ve uzmanlık sahibidir; gizlilik ve uzlaştırma esastır.
İştirak Nafakası
İştirak nafakası, Türk Medeni Kanunu m.182'de düzenlenen ve boşanma kararıyla velayeti kendisine verilmeyen eşin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine mali gücüne göre katılma yükümlülüğüdür. Velayet düzenlemesiyle birlikte hâkim tarafından resen hükmedilir ve çocuk ergin olana kadar ödenir; eğitimi devam ediyorsa süre uzayabilir. Miktar çocuğun ihtiyaçları ve yükümlünün mali gücüne göre belirlenir. Yoksulluk nafakasından farkı eş değil çocuk yararına olmasıdır.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Evlat Edinme
Evlat edinme, evlat edinen ile evlat edinilen arasında doğum benzeri soybağı ilişkisi kurulmasını sağlayan mahkeme kararlı özel hukuk işlemidir. Türk Medeni Kanunu m.305-320 arasında düzenlenir; küçüklerin ve erginlerin evlat edinilmesi farklı şartlara tabidir. Asgari yaş farkı 18, çocuk üstün yararı, bakım + eğitim süresi şartı temel unsurlardır ve sulh hukuk mahkemesi karar verir.
Hısımlık
Hısımlık, kişiler arasındaki kan veya evlilik kaynaklı hukukî ilişkidir; kan hısımlığı (TMK m.17), sıhri hısımlık (TMK m.18) ve evlat edinme hısımlığı (TMK m.282) olarak üçe ayrılır. Hısımlık derecesi soybağındaki kuşak sayısına göre hesaplanır; üst-alt soy ve yan soy ayrımıyla mirasçılığı, evlilik engellerini, vesayet ve aile içi görev-yükümlülükleri belirler.
Babalık Davası
Babalık davası, evlilik dışı doğmuş çocuğun babası ile soybağının mahkeme hükmüyle kurulması için ana veya çocuk tarafından açılan inşai bir davadır. Türk Medeni Kanunu m.301-304 arasında düzenlenir; davalı baba veya mirasçılarıdır. TMK m.302 "baba olma karinesi" kural olarak doğumdan önce 300 ile 180. gün arasında cinsel ilişki halinde işler; çocuk için süre erginlikten 1 yıldır.
Soybağı Tespiti Davası
Soybağı Tespiti Davası, çocuğun soybağının kanıtlanması için açılan genel dava türüdür; özellikle [Tanıma (Soybağı)](/sozluk/medeni-hukuk/tanima-soybagi) ve [Babalık Davası](/sozluk/medeni-hukuk/babalik-davasi)ndan farklı durumlarda uygulanır. TMK m.282-285 hükümleri soybağı kurma yollarını düzenler. Tespit davası özellikle ana karinesi geçersiz, hatalı veya çelişkili durumlarda mahkemeden soybağının doğrudan tespitini istemek için kullanılır.
Soybağının Reddi Davası
Soybağının reddi davası, evlilik karinesine dayanan baba-çocuk soybağını çürütmek için açılan yenilik doğurucu bir dava türüdür. Türk Medeni Kanunu m.286-291 arasında düzenlenir; davacı olarak koca, çocuk ve istisnai hallerde Cumhuriyet savcısı bulunur. Koca için 1 yıllık nisbi ve 5 yıllık mutlak hak düşürücü süre öngörülmüş; çocuk için süre erginliğe ulaşılana kadar askıdadır.
Yerleşim Yeri
Yerleşim yeri (ikametgâh), TMK m.19 uyarınca kişinin sürekli kalmak niyetiyle oturduğu yerdir. Her gerçek kişinin bir yerleşim yeri bulunur ve bu yer teklik ilkesine tabidir. Yerleşim yeri dava, tebligat, vergi, nüfus kaydı, evlenme ve miras gibi birçok hukukî ilişkide bağlama noktası olarak işlev görür. Küçük ve kısıtlı kişilerin yerleşim yeri kanuni temsilcisininkiyle aynı kabul edilir (TMK m.21-22); değişiklik yeni yerde yerleşim niyetinin oluşmasıyla gerçekleşir.
Çocuk Hakları (Anayasal)
Çocuk hakları, 1982 Anayasası'nın 41 ve 42. maddeleri ile Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi temelinde güvence altına alınan; devlete çocuğun korunması, eğitim-öğretim hakkı, istismar ve ihmale karşı koruma yönünde pozitif edim yükümlülüğü yükleyen haklar bütünüdür. 2010 anayasa değişikliğiyle çocuğa yönelik her türlü istismar ve şiddete karşı koruma devlete açıkça ödev olarak verilmiştir; çocuğun üstün yararı ilkesi bu alanın belirleyici kriteridir.
Biyolojik Baba Hükmü
Biyolojik Baba Hükmü, Yargıtay içtihadında soybağı uyuşmazlıklarında biyolojik gerçekliğin (DNA testi) hukuki soybağına üstün tutulması yaklaşımıdır; özellikle [Soybağının Reddi](/sozluk/medeni-hukuk/soybaginin-reddi), [Babalık Davası](/sozluk/medeni-hukuk/babalik-davasi) ve [Soybağı Tespiti Davası](/sozluk/medeni-hukuk/soybagi-tespiti-davasi)nda uygulanır. Ancak [Çocuğun Üstün Yararı](/sozluk/medeni-hukuk/cocugun-ustun-yarari) zorlayıcı olduğunda biyolojik gerçeklik geri çekilebilir.
Gerçek Kişi
Gerçek kişi, TMK m.8 uyarınca sağ ve tam doğumla kişilik kazanan ve ölümle kişiliği sona eren insandır. Gerçek kişilik, hukuk düzeninin tanıdığı hak ve borç süjeliğinin insan varlığına bağlandığı temel kavramdır. Her gerçek kişi doğumla hak ehliyetine sahiptir; fiil ehliyeti ise ayırt etme gücü, erginlik ve kısıtlılık hâline göre belirlenir. Kişilik hakkı, ad üzerinde hak ve yerleşim yeri kurumları gerçek kişi statüsünün koruyucu unsurlarıdır.
Kişiliğin Başlangıcı
Kişiliğin başlangıcı, gerçek kişinin hak ehliyeti ve hukuk düzeninde varlık sıfatı kazandığı andır (TMK m.28). Tam ve sağ doğum koşulu altında kişilik doğum anında başlar; cenin ise sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanır. Bu kuralın pratik uygulaması miras hukuku, soybağı ve hediye sözleşmelerinde belirleyicidir.
Evlat Edinmenin Sonuçları
Evlat edinmenin sonuçları, Türk Medeni Kanunu m.314-315'te düzenlenen kapsamlı hukuki etkilerdir. Evlat edinilen çocuk evlat edinenin altsoyu olur; velayet evlat edinene geçer, soyadı zorunlu olarak değişir, ön ad talebe bağlı değişebilir, nüfus kütüğüne işlenir ve yasal mirasçılık hakkı doğar. Biyolojik aile ile soybağı, evlenme yasakları ve kişiye sıkı bağlı haklar hariç sona erer.
Babalık Hükmü
Babalık hükmü, evlilik dışı doğan çocuğun mahkeme kararı ile baba ile arasında soybağının kurulmasıdır (TMK m.301-304). Baba tanıma yapmadıysa anne veya çocuk babalık davası açar; mahkeme tıbbi inceleme (DNA testi) ve gerekli delillerle babalığı tespit eder. Hüküm tarihinden itibaren çocuk yasal mirasçı sıfatı kazanır; nafaka, isim ve velayet hakları doğar.
Boşanmada Bekleme Süresi
Boşanmada bekleme süresi (iddet süresi), boşanma kararı kesinleşen kadın için yeniden evlenebilmesi öncesi geçmesi gereken üç yüz günlük süredir (TMK m.132). Bekleme süresinin amacı, doğacak çocuğun soybağı belirsizliğini önlemektir; mahkeme tıbbi raporla kadının hamile olmadığı ya da eski eşten gebelik olmadığı tespit edilirse süre kaldırılır. Erkek için bekleme süresi yoktur.
Soybağı, bir kişinin anne-babasıyla olan hukuki ilişkisini belirleyen ve nesilden nesile aktarılan hakları (miras, nafaka, velayet, ad, vatandaşlık) doğuran temel aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.282-363 arasında "Soybağı Hukuku" başlığı altında sistematik biçimde düzenlenmiştir.
Soybağı, kişiye sıkı sıkıya bağlı mutlak haklar kategorisinde yer alır; herkese karşı ileri sürülebilir, devredilemez ve vazgeçilemez. Ana-çocuk arasında soybağı TMK m.282/1 uyarınca doğumla kendiliğinden (ipso iure) kurulur: çocuğu dünyaya getiren kadın, hukuken anadır. Baba-çocuk arasında ise üç farklı yol öngörülmüştür: (i) ana ile evlilik (karine yoluyla), (ii) tanıma (tek taraflı beyan), (iii) babalık davası sonucu mahkeme hükmü. Ayrıca evlat edinme kurumu ile doğum benzeri suni bir soybağı ilişkisi de kurulabilmektedir.
Ana evli ise çocuğun babası, TMK m.285/1 uyarınca kocadır. Bu hüküm bir karine niteliğindedir ve iki zaman dilimini kapsar: (a) evlilik süresince doğan çocuklar; (b) evlilik sona erdikten sonraki 300 gün içinde doğan çocuklar. 300 günlük süre, kadının olağan gebelik süresinin azami sınırı olarak öngörülmüştür. Koca, bu karinenin kendi aleyhine işlediğini düşünüyorsa soybağının reddi davası açarak karineyi çürütebilir. Ancak evlilik yoksa, evlilik sona ermiş ve 300 gün geçmişse veya evliliğin butlanı söz konusuysa karine işlemez.
Evlilik dışı doğan çocuk için baba ile soybağı iki yolla kurulabilir:
Baba, çocuğu nüfus memuruna, mahkemeye, notere ya da resmi vasiyetname ile tanıyabilir. Tanıma tek taraflı, karşı tarafa varma gerektirmeyen, şekle bağlı bir hukuki işlemdir. Sonradan yapılan tanıma geriye etkili olur.
Ana veya çocuk, babaya ya da mirasçılarına karşı inşai nitelikte babalık davası açarak mahkeme hükmüyle soybağı kurulmasını talep edebilir. TMK m.302'deki "baba olma karinesi" (doğumdan önceki 300. ile 180. gün arasında cinsel ilişki) ispata yardım eder.
Evlilik dışı doğan çocuğun ana-babasının sonradan evlenmesi halinde çocuk, evlilik içi çocuk statüsüne geçer. Bu durumda ana-babanın evlenmesi ile kendiliğinden soybağı evlilik içi statüsü kazanır; ayrıca hukuki işlem gerekmez.
Soybağı kurulduğu andan itibaren pek çok kişisel ve malvarlığına ilişkin hak doğurur:
Bu sonuçlar, soybağının sadece bir biyolojik bilgi değil, aynı zamanda anayasal düzeyde korunan bir kişisel hal kaydı olduğunu gösterir; Anayasa m.41 ve çocuk hakları düzenlemeleri bu alanı destekler.