Son güncelleme:
Sendika (Hukuki Statü): Sendika, işçi veya işveren çıkarlarının ortak korunması ve geliştirilmesi için kurulan ve 6356 sayılı kanunla düzenlenen tüzel kişiliğe sahip meslek örgütüdür. Dernekten farklı olarak özel kanun rejimine tâbidir; toplu iş sözleşmesi yapma, grev ve lokavt hakları gibi özel yetkilere sahiptir. Anayasa m.51 sendika kurma özgürlüğünün hukuki yansımasıdır.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Dernek Üyeliğinin Sona Ermesi
Dernek üyeliğinin sona ermesi, üyenin kendi isteği ile çıkma, ölümü, çıkarılma veya derneğin sona ermesi ile gerçekleşir (TMK m.66-67). Çıkma yazılı bildirime tâbidir; çıkarılma ise tüzükte belirtilen haklı sebebe dayanır ve genel kurul kararı gerektirir. Üyelikten çıkan veya çıkarılan kişi dernek mal varlığında pay talep edemez; çıkarmaya karşı asliye hukuk mahkemesinde itiraz davası açılabilir.
Tüzel Kişi Türleri
Tüzel kişi türleri, tüzel kişiliği oluşturma temeline göre özel hukuk-kamu hukuku ayrımı, oluşum amacına göre gruplandırılır. Özel hukuk tüzel kişileri dernek, vakıf, kooperatif, ticaret şirketleri; kamu hukuku tüzel kişileri devlet, il özel idaresi, belediye, üniversite ve kamu kurumlarıdır. Her türün kuruluş, üyelik, organ yapısı ve sona erme rejimi farklıdır.
Tüzel Kişi
Tüzel kişi, TMK m.47 uyarınca belirli bir amaca özgü, kendine özgü malvarlığı ve organları bulunan ve hukuk düzeninin kişilik tanıdığı kişi topluluğu veya mal topluluğudur. Gerçek kişiden farklı olarak hukuki bir varlık olarak kurulan tüzel kişiler; dernek, vakıf, şirket gibi biçimler alır. Tüzel kişilik doğumla değil tescil veya tanınmayla kazanılır; amacı ve kanuni kapsamıyla sınırlı hak ehliyetine sahiptir (TMK m.48). Organ teorisiyle hareket eder.
Vakıf
Vakıf, TMK m.101 uyarınca gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemesiyle kurulan tüzel kişiliktir. Üye değil malvarlığı esaslıdır; vakıf, vakfedenin iradesine uygun biçimde yönetilir. Mahkeme kararı ile tüzel kişilik kazanır; Vakıflar Genel Müdürlüğü denetimine tabidir. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu ayrıntıyı düzenler. Amaç değişikliği dar şartlara bağlıdır (TMK m.113 — cy près ilkesi).
Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi
Tüzel kişiliğin sona ermesi, tüzel kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir; sebepler arasında genel kurul kararı, amacın gerçekleşmesi veya imkânsızlığı, mahkeme kararı, fesih, iflas ve birleşme sayılır (TMK m.87 dernekler, m.116 vakıflar). Sona erme ile tasfiye süreci başlar; mal varlığı tüzükte belirtilen kişi/kuruma veya hazine adına aktarılır.
Onursal Üyelik
Onursal üyelik, derneğe katkı sağlamış kişilere verilen sembolik üyelik türüdür; tüzük hükümleriyle düzenlenir. Asıl üyelikten farkı, oy hakkı ve seçilme hakkının olmaması (kural olarak), aidat yükümlülüğünün bulunmamasıdır. Onursal üyeler dernek faaliyetlerine katılma ve dernek kimliğini taşıma hakkına sahiptir; üyelik genel kurul kararıyla verilir veya geri alınır.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Dernek
Dernek, TMK m.56 uyarınca gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere sürekli olarak birleşmesiyle oluşan tüzel kişiliktir. Dernekler tüzük hazırlayarak en büyük mülki idare amirliğine başvurur; eksiklik yoksa tescil ile tüzel kişilik doğar. Üye esaslıdır; gönüllülük, demokratik yönetim ve kâr amacı gütmeme ilkelerine tabidir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu usulü düzenler; Anayasa m.33 dernek kurma özgürlüğünü güvence altına alır.
Sendika, Anayasa m.51 ile güvence altına alınan sendika kurma özgürlüğünün hukuki yansıması olan ve 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile düzenlenen, işçi veya işveren çıkarlarının ortak korunması için kurulan tüzel kişiliktir. Dernek ile bazı benzerlikler taşımakla birlikte özel kanun rejimine tâbidir.
Sendika, tüzel kişi niteliğindedir; ancak dernekten farklı olarak:
Anayasa m.51 sendika kurma özgürlüğünü güvence altına alır:
Sendika kuruluşu özel kanun ile düzenlenmiştir:
Dernekten farklı olarak sendikanın özel yetkileri vardır:
| Yetki | Açıklama |
|---|---|
| Toplu iş sözleşmesi | İşçi-işveren tarafları arasında bağlayıcı sözleşme |
| Grev | İşçi sendikası, hizmet ihtilafının çözümü için |
| Lokavt | İşveren sendikası, grev karşılığı tedbir |
| Toplu pazarlık | İşçi adına müzakere yetkisi |
| Hukuki yardım | Üyelerine dava açma, savunma |
Sendikalar tüzel kişi türleri içinde özel bir kategori oluşturur:
| Özellik | Sendika | Dernek | Vakıf |
|---|---|---|---|
| Kanun | 6356 sayılı | TMK m.56-100 | TMK m.101-117 |
| Üyelik | Çalışma koşuluna bağlı | Genel | Yok (yararlanıcı) |
| TIS yetkisi | Var | Yok | Yok |
| Grev/lokavt | Var | Yok | Yok |
| Anayasal güvence | AY m.51 | AY m.33 | AY m.33 |
Sendika, HMGS Medeni Hukuk, İş Hukuku ve Anayasa Hukuku sınavlarında temel bir kavramdır. Tipik konular:
Tüzel Kişi, Tüzel Kişi Türleri, Dernek, Vakıf, Hak Ehliyeti, Tüzel Kişiliğin Sona Ermesi, Dernek Üyeliğinin Sona Ermesi ve Onursal Üyelik sendikanın çerçevesini oluşturur.