Tanım ve Hukuki Konum
Res nullius (Latince "kimseye ait olmayan eşya", Almanca herrenlose Sache), Roma hukukunda mülkiyeti olmayan, ele geçirme (occupatio) yoluyla sahip olunabilen eşyaları ifade eden klasik maksimdir. Bir eşya hiçbir zaman sahibi olmamış (genel res nullius) ya da sahibi tarafından açıkça terk edilmiş (res derelicta — terk edilen eşya) olabilir.
Türk hukukunda sahipsiz eşya terimi res nullius'un karşılığıdır; TMK m.715 hükmü ele geçirme yoluyla mülkiyet kazanımını düzenler.
Roma Hukukunda Res Nullius Türleri
Res Nullius Stricto Sensu (Dar Anlamda)
Hiçbir zaman sahibi olmamış eşyalar — av hayvanları, balıklar, denizden yakalanan eşyalar.
Res Derelicta
Sahibi tarafından açıkça terk edilen eşyalar; sahip olma iradesinin (animus) ortadan kalkmasıyla res nullius hâline dönüşür. Türk hukukundaki res derelicta — terk edilen eşya — buna karşılık gelir.
Vacua Possessio
Zilyetliği boş olan eşya — zilyetliği bırakılmış ama açıkça terk edilmemiş.
Türk Hukukunda Res Nullius Hükümleri
TMK m.715 — Sahipsiz Taşınmaz
Bir kimse devletin egemenliği altında olmayan ya da hiç maliki olmamış sahipsiz taşınmazı ele geçirmekle malik olabilir. Devlet hâzinesi sahibi olmayan taşınmazlarda son malik kabul edilir; ferağan kazanım (occupatio) Türk hukukunda dar uygulanır.
TMK m.717 — Av Hayvanı
Avlanan veya tutulan vahşi hayvan, mülkiyet kazanımının klasik res nullius örneğidir. Av hayvanı yakalandığı andan itibaren ele geçirenin malı olur.
TMK m.760 — Define
Üzerinde uzun süre haksız iddia edilemeyen kıymetli eşya defineye konu olabilir; TMK m.760 hükmü define bulanın hak ve yükümlülüklerini düzenler.
TMK m.989 — Sahipsiz Taşınır
Sahibi belirsiz taşınırlar belediye veya mülki idareye teslim edilir; belirli süre içinde sahibi çıkmazsa ele geçiren kişiye geçer.
Res Nullius ile Diğer Eşya Statüleri
Res publica — kamu malı; ele geçirilemez. Res extra commercium — ticaret dışı eşya; özel mülkiyete konu olamaz. Res communes omnium — herkesin ortak yararına olan; mülk edinmeye uygun değil.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Res nullius = sahipsiz eşya; ele geçirme (occupatio) yoluyla mülkiyet: Roma hukuku klasik kategorisi.
- TMK m.715 sahipsiz taşınmaz; m.717 av hayvanı; m.760 define: Üç ana hüküm modern uygulamalar.
- Res derelicta sahibinin terk ettiği eşya; res nullius'un türü: Sahipsiz eşya ile karıştırılmamalı; res derelicta animus aboşluğu gerektirir.
- Aslen kazanma yolu: Mülkiyetin kazanılma yollarının aslen kategorisi.
- Türkiye'de sahipsiz taşınmaz dar: Devlet hazinesi son malik kabul edilir; pratik olarak ele geçirme zayıftır.
- Av hayvanı yakalandığı an malik olunur: TMK m.717 fiilî hâkimiyet anına bağlı.