Nişanlılık ilişkisi, nişanlanma ile kurulduğu gibi çeşitli hukuki olgularla da sona erer. Türk Medeni Kanunu m.120-123 arasında düzenlenen sona erme sebepleri beş ana grupta toplanır: tarafların evlenmesi, ölüm veya gaiplik, karşılıklı rıza, tek taraflı bozma ve ehliyet kaybı. Sona erme biçimlerini doğal son (amaca ulaşma veya objektif imkânsızlık) ile arızi son (iradi bozma veya geçersizlik) olarak iki kategoriye ayırmak mümkündür.
Doğal Sona Erme Sebepleri
Nişanlıların evlenmesi, nişan ilişkisinin amacına ulaşması nedeniyle hukuki varlığını kendiliğinden sonlandırır. Nişan yerini evlilik birliğine bırakır; tarafların hak ve yükümlülükleri evlilik hükümlerine (TMK m.185 vd.) göre şekillenir. Evlenme sonrası verilmiş hediyelerin iadesi istenemez; bozmaya ilişkin talepler düşer.
Ölüm veya gaiplik ile sona erme
Taraflardan birinin ölümü veya gaiplik kararı (TMK m.32-35) nişanı objektif imkânsızlık sebebiyle sona erdirir. Bu tür sona ermede kusur aranmaz, tazminat doğmaz; hediyelerin iadesi ancak sebepsiz zenginleşme veya hâkimin takdir yetkisi (TMK m.4) çerçevesindeki hakkaniyet temeline dayanır. Hayatta kalan tarafın makul harcamalarının istenmesi doktrinde tartışmalıdır; genel kabul tazminat doğmayacağı yönündedir.
İradi Sona Erme Sebepleri
Karşılıklı rıza ile bozma
Tarafların birlikte nişanı sona erdirme iradesi hiçbir tazminat sonucu doğurmadan nişanı kaldırır. Şekle tabi değildir; sözlü, yazılı veya fiilen ayrılma gibi örtülü irade beyanı yeterlidir. Karşılıklı rıza hâlinde tazminat ve manevi tazminat doğmaz; yalnızca TMK m.122 kapsamında hediyelerin iadesi dürüstlük kuralı çerçevesinde talep edilebilir.
Tek taraflı bozma (haklı veya haksız)
TMK m.120/1: "Nişanlılardan biri haklı bir sebep olmaksızın nişanı bozduğu veya nişan taraflardan birine yükletilebilen bir sebeple bozulduğu takdirde; kusuru olan taraf, diğerine dürüstlük kurallarına uygun olarak yaptığı harcamalar ve katlandığı maddi fedakarlıklar karşılığında uygun bir tazminat vermekle yükümlüdür."
Bu hüküm tek taraflı bozmayı iki alt kategoriye ayırır:
- Haklı sebeple bozma: Diğer tarafın zinası, ağır hakareti, sadakatsizliği, ciddi sağlık problemleri gibi olaylarda bozma haklıdır ve tazminat doğurmaz.
- Haksız bozma: Makul sebep olmaksızın nişanın bozulması kusurludur; karşı tarafın dürüstlük kuralı çerçevesinde yaptığı makul harcamalar (düğün salonu, kıyafet, mobilya, seyahat) ve kişilik hakkı saldırısı düzeyindeki manevi zarar (TMK m.121) tazmin edilir.
Ehliyet kaybı
Nişanlılardan birinin ayırt etme gücü sürekli yitirmesi veya akıl hastalığına yakalanması nişanı objektif imkânsızlık sebebiyle sona erdirir. Bu durum ölüm veya gaiplikle paralel sonuç doğurur: kusur aranmaz, yalnızca sebepsiz zenginleşme esaslı iade talep edilebilir.
Sona Ermenin Hukuki Sonuçları
Maddi tazminat (TMK m.120)
Kusurlu tarafın, karşı tarafın dürüstlük kuralına uygun makul harcamalarını karşılaması esastır. Hâkimin takdir alanı geniştir; zararın kapsamını, tarafların ekonomik durumu, nişan süresi ve olayın özelliklerini birlikte değerlendirir. Lüks veya gereksiz harcamalar dışarıda tutulur.
Manevi tazminat (TMK m.121)
Nişanın haksız bozulması karşı tarafın kişilik hakkına ağır bir saldırı oluşturuyorsa, TMK m.121/2 uyarınca uygun miktarda manevi tazminat istenebilir. Bu sadece sıradan hayal kırıklığı değil, toplum önünde küçük düşürülme, fiziksel veya ruhsal ağır acı ölçülerine bağlıdır. Kişilik hakkı (TMK) ve TMK m.23-25 çerçevesinde değerlendirilir.
Hediyelerin iadesi (TMK m.122)
Nişanlılık döneminde verilen ve evlenmeyle doğrudan bağlı olan hediyeler (yüzük, takı, değerli eşyalar), nişanın bozulmasından itibaren 1 yıl içinde iade talep edilebilir. Alışılmış/mutat hediyeler, tüketilmiş eşyalar ve nişan döneminde aşınmış şeyler iade edilmez. Hediye aynen iadesi olanaksızsa sebepsiz zenginleşme hükümleri uygulanır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Beş sebep kategorisi: Evlenme, ölüm/gaiplik, karşılıklı rıza, tek taraflı bozma ve ehliyet kaybı — her biri farklı hukuki sonuç doğurur.
- Haklı sebep ayrımı: TMK m.120 haksız bozmada tazminat doğurur; haklı sebeple bozmada tazminat doğmaz. Hâkim somut olayı hâkimin takdir yetkisi (TMK m.4) çerçevesinde değerlendirir.
- Manevi tazminat eşiği: Sadece kişilik hakkı düzeyinde ağır saldırı olması gerekir; sıradan hayal kırıklığı yetmez (TMK m.121/2).
- Hediyelerin iadesi: Alışılmış/mutat hediyeler iade edilmez; değerli hediyeler 1 yıllık sürede aynen veya sebepsiz zenginleşme ile iade (TMK m.122).
- Özel zamanaşımı: Tüm nişan davalarında 1 yıllık özel zamanaşımı (TMK m.123); genel 10 yıldan istisnadır ve nişanın sona erdiği tarihten işlemeye başlar.
- Objektif imkânsızlık: Ölüm ve gaiplikte kusur aranmaz, tazminat doğmaz; yalnızca hakkaniyet ve sebepsiz zenginleşme uygulanır.
İlgili Kavramlar
- Nişanlanma — TMK m.118 kurucu işlem
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.120-123 düzenlemesi
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 tazminat sınırı
- Hâkimin Takdir Yetkisi — TMK m.4 tazminat takdiri
- Gaiplik — TMK m.32 objektif imkânsızlık
- Ayırt Etme Gücü — ehliyet kaybı sebebi
- Kişilik Hakkı (TMK) — manevi tazminat dayanağı
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — AY m.17 anayasal temel