Nişanlanma, Türk Medeni Kanunu m.118-123 arasında düzenlenen, evlenmek amacıyla iki kişinin karşılıklı verdiği, bağlayıcı olmayan ama hukuki sonuç doğuran bir aile hukuku sözleşmesidir. TMK m.118/1: "Nişanlanma, evlenme vaadiyle olur." Bu kısa tanım nişanın iki temel unsuruna işaret eder: karşılıklı evlenme vaadinin bulunması ve iki tarafın iradesinin birleşmesi. Evlenme sözleşmesinin kurucu öğesi değildir, bağımsız ama evlenmeye bağlı bir hukuki ilişki kurar.
Nişanlanmanın Hukuki Niteliği ve Şekil Serbestisi
Nişanlanma, borçlar hukukuna özgü bir borç sözleşmesi olmayıp aile hukukuna ait kendi türünde (sui generis) bir sözleşmedir. Bu niteliği nedeniyle evlenme borcu doğurmaz; TMK m.119 açıkça "Nişanlılık, evlenmeye zorlamak için dava hakkı vermez" demiştir. Bu hüküm kişi özgürlüğü ve evlenme serbestliğinin doğal sonucudur; hiç kimse evlenmeye hukuken zorlanamaz. Buna karşılık nişanın haksız bozulmasında tazminat, manevi tazminat ve hediyelerin iadesi gibi mali sonuçlar doğar.
Şekil yönünden TMK nişana herhangi bir biçim koşulu öngörmemiştir. Nişan sözlü, yazılı, örtülü (uyuşmayan irade beyanıyla) veya merasim yoluyla kurulabilir. Aile toplantısı, alyans takma, hediye verme, kına gecesi gibi uygulamalar nişanı somutlaştırır ama geçerlilik için zorunlu değildir. Önemli olan iki kişinin evlenme iradesinin ortak olarak dışa yansıtılmasıdır.
Nişanlanma kişisel bir irade beyanı gerektirir; bu nedenle ayırt etme gücü bulunmayan kişiler nişanlanamaz. Ayırt etme gücüne sahip sınırlı ehliyetsiz (küçük) ve kısıtlı olanların nişanlanması için yasal temsilcisinin rızası aranır (TMK m.118/2). Rızanın bulunmaması nişanı yok saymaz ama hukuki sonuçları (özellikle tazminat doğurma) dürüstlük kuralı çerçevesinde kısıtlanır.
Evlenme engelleri bakımından nişan için de geçerli dört temel sınır bulunur:
- Yaş: 17 yaşın altındakiler için yasal temsilcinin rızası ve gerektiğinde mahkeme izni aranır.
- Hısımlık: TMK m.129'daki evlenme yasakları (üstsoy-altsoy, kardeş, amca/teyze ile yeğen) nişanı da geçersiz kılar.
- Bekârlık: Evli kişi başkasıyla geçerli nişanlanamaz; varolan evlilik engeldir.
- Akıl hastalığı: Ayırt etme gücü sürekli yoksa nişan hüküm doğurmaz.
Nişanlılığın Hükümleri
Kişisel yükümlülükler
Nişanlılar arasında sadakat, saygı ve destek gibi ahlaki yükümlülükler doğar, ancak bunlar hukuki yaptırım konusu yapılamaz. Evlilik gibi tam bir hayat birliği kurulmaz; taraflar ayrı yaşar, mal varlığı üzerinde serbestçe tasarruf edebilir.
Üçüncü kişilere karşı konum
Nişan, yakın akraba (hısım) düzeyinde olmasa da bazı sonuçlar doğurur. HMK m.248 uyarınca nişanlı tanıklıktan çekinme hakkına sahiptir; bazı ceza hükümlerinde de nişanlı aile çevresi içinde değerlendirilir. Ayrıca nişanlının vefatında diğer tarafa yakın akraba statüsü tanınır.
Mali yönler
Nişan süresince verilen hediyeler (yüzük, takı, değerli eşyalar, para), nişanın bozulmasında iadeye tabi olabilir (TMK m.122). Alışılmış, mutat veya tüketilmiş hediyeler iade edilmez; değerli olanlar aynen veya sebepsiz zenginleşme hükümleri ile geri istenebilir.
Nişan çeşitli şekillerde sona erebilir: tarafların evlenmesi (amaca ulaşma), ölüm veya gaiplik (TMK m.32-35 çerçevesinde gaiplik kararı), karşılıklı rıza ile bozma, tek taraflı bozma (TMK m.120-121 — haksız veya kusurlu bozmada tazminat), ve ehliyet kaybı (akıl hastalığı, kısıtlılık). Haksız bozma halinde kusurlu taraf, hâkimin takdir yetkisi ile belirlenecek uygun tazminatı öder; kişilik hakkı saldırısı düzeyinde manevi tazminat da eklenebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Evlenme vaadi unsuru: Nişanın tek kurucu öğesi karşılıklı evlenme vaadidir; biçim aranmaz, iradelerin birleşmesi yeterlidir.
- Dava hakkı yok kuralı: TMK m.119 açıkça düzenler; nişanlılar birbirini evlenmeye zorlayamaz. Bu hüküm evlenme özgürlüğünün ve kişilik hakkı (Anayasa) anayasal güvencesinin doğal sonucudur.
- Yasal temsilci rızası: Ayırt etme gücüne sahip küçük ve kısıtlılarda rıza aranır (TMK m.118/2); yoksa hukuki sonuçlar tam doğmaz.
- Evlenme engelleri nişanı kapsar: TMK m.129 hısımlık yasakları nişan için de geçerlidir; aykırı nişan geçersizdir.
- Haksız bozmada tazminat: TMK m.120 uyarınca kusurlu taraf makul harcamaları, TMK m.121 uyarınca kişilik hakkına saldırı düzeyinde manevi tazminatı karşılar.
- Hediyelerin iadesi: TMK m.122, mutat olmayan değerli hediyeler aynen veya sebepsiz zenginleşme yoluyla iade; alışılmış veya tüketilmiş hediyeler iade edilmez.
- Özel zamanaşımı: TMK m.123 — nişan davaları 1 yıllık özel zamanaşımına tabidir; genel 10 yıldan istisnadır ve sınavda sıkça test edilir.
İlgili Kavramlar
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.118-123 temel düzenleme
- Ayırt Etme Gücü — nişanlanma ehliyetinin temel öğesi
- Sınırlı Ehliyetsiz — yasal temsilci rızası koşulu
- Kısıtlı — mahkeme kararı ile ehliyet kısıtlaması
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 tazminat miktarı yorumu
- Hâkimin Takdir Yetkisi — TMK m.4 tazminat takdiri
- Gaiplik — nişanlının kaybolması ve sonuçlar
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — evlenme özgürlüğünün anayasal temeli