Tanım ve Hukuki Konum
Nemo iudex in causa sua (Latince "kimse kendi davasında yargıç olamaz"), Roma hukukundan gelen ve hâkim önyargısızlığını/tarafsızlığını güvence altına alan klasik yargılama maksimidir. Adil yargılanma hakkının iki temel direğinden biridir; diğeri audi alteram partem'tir.
Türk hukukunda üç temel hüküm bu maksimi somutlar:
- HMK m.34: Hâkimin davaya bakamayacağı (yasak) hâller.
- HMK m.35: Hâkimin reddi (taraf talebi).
- Anayasa m.9 ve AİHS m.6: Yargı bağımsızlığı, tarafsız mahkeme.
Maksimin İçeriği
Doğrudan Menfaat
Hâkim, davanın taraflarından biri ise — kendi davasıdır — bakamaz. Bu açık bir nemo iudex in causa sua ihlali doğurur.
Akrabalık ve Yakınlık
HMK m.34 hükmü hâkimin akrabalık ilişkisi olan tarafın davasına bakamayacağını öngörür — eş, kardeş, anne-baba, çocuk gibi yakınlar.
Önceden Hukuki Hizmet
Hâkim, daha önce avukat olarak veya başka sıfatla davanın bir tarafına hukuki hizmet verdiyse o davaya bakamaz.
Önceden Karar Verme
Hâkim daha önce aynı davada karar verdiyse (alt mahkemede) ve şimdi temyiz/istinaf incelemesi yapacaksa, bu da nemo iudex in causa sua kapsamında ihlaldir.
Türk Hukukunda HMK m.34 Yasak Haller
HMK m.34 hükmü 8 fıkraya yayılan yasak hâlleri sayar:
- Hâkim davanın tarafıdır.
- Davanın tarafıyla akrabalık ilişkisi vardır.
- Eski eşlerin davasıdır.
- Vasi, kayyım, müşavir veya yasal temsilci olduğu davasıdır.
- Daha önce avukatlık yaptığı davasıdır.
- Tanık veya bilirkişi olarak görev aldığı davadır.
- Kararın önceki aşamasında hâkim olarak görev aldığı davadır.
- Davanın sonucundan kazanç veya zarar bekleyen ilişki vardır.
Yasak hâllerde hâkim re'sen çekilir; çekilmezse taraflar ret talebi sunabilir.
HMK m.35 Hâkimin Reddi
Yasak haller dışında, hâkimin tarafsızlığından şüphe ettirecek somut sebep varsa taraf hâkimin reddini talep edebilir. Ret talebi başka bir hâkim/heyet tarafından incelenir.
AİHS Bağlamında Tarafsız Mahkeme
AİHS m.6 hükmü adil yargılanma hakkı kapsamında tarafsız mahkeme güvencesini içerir. AİHM içtihadı subjektif tarafsızlık (hâkimin somut önyargısı) ve objektif tarafsızlık (görünüşte tarafsızlık) ayrımını yapar. Türkiye aleyhine açılan davalarda objektif tarafsızlık ihlalleri sıkça tespit edilmiştir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Nemo iudex in causa sua = kimse kendi davasında yargıç olamaz: Adil yargılanma temel maksimi.
- HMK m.34 yasak haller; HMK m.35 ret: İki temel hüküm.
- Sekiz yasak hâl HMK m.34'te sayılır: Akrabalık, eski avukatlık, önceden karar verme klasikleri.
- Yasak hâlde re'sen çekilme: Hâkim talepsiz çekilmek zorunda; çekilmezse ret yoluna başvurulur.
- AY m.9 yargı bağımsızlığı + AİHS m.6 tarafsız mahkeme: Anayasal ve uluslararası temel.
- Subjektif – objektif tarafsızlık ayrımı: AİHM içtihadında klasik kategori.