Tanım ve Hukuki Konum
Lex specialis derogat legi generali (Latince "özel kanun genel kanunun yerine geçer"), iki kanun aynı konuyu farklı düzenliyorsa daha spesifik olanın uygulanacağı klasik norm hiyerarşisi maksimidir. Roma hukuku geleneğinden gelen bu maksim modern hukuk uygulamasının üç temel norm çatışması kuralından biridir.
Üç temel kural birlikte değerlendirilir:
- Lex superior derogat legi inferiori: Üst norm alt normun yerine geçer (anayasa kanunun, kanun yönetmeliğin üstündedir).
- Lex posterior derogat priori: Sonraki kanun öncekinin yerine geçer.
- Lex specialis derogat legi generali: Özel kanun genelinin yerine geçer.
Maksimin Uygulama Şartları
Aynı Konu
İki kanun aynı hukuki olayı düzenliyor olmalıdır. Farklı konuları düzenleyen kanunlar arasında çatışma yoktur.
Farklı Düzenlemeler
İki kanun arasında uygulamada çelişki bulunmalıdır. Eğer biri diğerini tamamlıyorsa lex specialis devreye girmez; her ikisi de uygulanır.
Hiyerarşi Kuralının Tersine Çevrilmesi
Lex specialis genel kanundan kıdemce sonra olmasa bile uygulanabilir. Yani daha eski özel kanun, sonradan çıkmış genel kanunun yerine geçebilir — bu ayrım lex posterior derogat priori ile çelişebilir; bu durumda hâkim hangi maksimin daha güçlü olduğunu yorumlar.
Türk Hukukunda Tipik Uygulamalar
TMK m.5 ve TBK Genel Hükümleri
TMK m.5 — medenî hukuk hükümlerinde TBK genel hükümleri kıyasen uygulanır. Burada TMK özel düzenleme; TBK genel düzenlemedir. Aile ya da eşya hukukunun spesifik bir hükmü TBK genel kuralın yerine geçer.
TMK Özel ve TBK Genel Sözleşme
Mal rejimi sözleşmesi (TMK m.203) — TBK genel sözleşme hükümlerinden ayrı bir özel düzenlemedir. Mal rejiminde mal rejimi sözleşmesi hükümleri geçerli olup TBK genel hükümleri kıyasen tamamlayıcıdır.
Tüketici Koruma — TKHK ve TBK
Tüketici Kanunu (TKHK) tüketici-satıcı ilişkisinde özel düzenlemedir; TBK genel satım hükümlerinin yerine geçer. Lex specialis ile tüketici lehine koruma sağlanır.
Kira Hukuku — TBK Özel ve Genel
TBK m.299 vd. kira sözleşmeleri özel düzenlemedir; genel borçlar hükümleri kıyasen tamamlayıcıdır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Lex specialis = özel kanun genel kanunun yerine geçer: Roma hukuku temel maksimi.
- Üç norm çatışması kuralı: lex superior, lex posterior, lex specialis: Birlikte değerlendirilir.
- Aynı konu + farklı düzenleme şartı: İkisi olmadan maksim devreye girmez.
- TMK m.5 atfıyla TBK kıyasen uygulanır: TMK özel; TBK genel.
- Tüketici Kanunu, kira hukuku, mal rejimi tipik özel kanun örnekleri: Bu alanlarda lex specialis devreye girer.
- Lex specialis ile lex posterior çelişkisi: Hâkim hangisinin daha güçlü olduğunu yorumlar; özel kanun eski olsa bile uygulanabilir.