Tanım ve Hukuki Konum
Lex posterior derogat priori (Latince "sonraki kanun öncekinin yerine geçer", tam form: lex posterior derogat legi anteriori), iki kanun aynı konuyu farklı düzenliyorsa zaman bakımından daha sonra çıkanın uygulanacağı klasik norm hiyerarşisi maksimidir. Aynı düzeydeki normlar arasında çatışmayı çözer.
Maksim Roma hukuku geleneğinden gelir; modern Türk hukukunda anayasal yargı düzenin temel taşlarından sayılır. Üç temel norm çatışması kuralından biridir:
- Lex superior derogat legi inferiori: Üst norm alt normun yerine geçer.
- Lex specialis derogat legi generali: Özel kanun genelinin yerine geçer.
- Lex posterior derogat priori: Sonraki kanun öncekinin yerine geçer.
Maksimin Uygulama Şartları
İki kanun aynı düzeyde olmalıdır. Anayasa ile kanun arasında lex posterior değil lex superior uygulanır.
Aynı Konu
İki kanun aynı hukuki olayı düzenliyor olmalı. Farklı konuları düzenleyen kanunlar çatışmaz.
Açık veya Zımnî İlga
Sonraki kanun öncekini açıkça ilga edebilir (revoke clause) ya da zımnî olarak — düzenleme açıkça çelişkili olduğunda — yenisi öncekini hükümsüz kılar.
Türk Hukukunda Tipik Uygulamalar
TBK 6098 vs Eski BK 818
2012'de yürürlüğe giren Türk Borçlar Kanunu (6098 sayılı) önceki Borçlar Kanunu'nu (818 sayılı) ilga etti. Lex posterior gereği yeni kanun hükümleri uygulanır.
TMK 4721 vs Eski TMK 743
2002'de yürürlüğe giren Türk Medenî Kanunu (4721 sayılı) eski TMK'yı (743 sayılı) ilga etti. Mevcut hukuki ilişkilerde uygulamada lex posterior kullanılmıştır.
Anayasa Değişiklikleri
Anayasa değişiklikleriyle lex posterior çerçevesinde önceki anayasal hükümler değiştirilir; AYM içtihadı bu kuralı uygular.
Lex Posterior – Lex Specialis Çelişkisi
Klasik bir gerilim noktasıdır. Sonraki bir genel kanun, önceki bir özel kanunla çelişiyorsa hangisi uygulanacaktır? Doktrin ve içtihat genelde şunu kabul eder: özel düzenleme genel düzenlemenin yerine geçer; ancak sonraki genel kanun açıkça önceki özel kanunu ilga etmiş ise sonraki uygulanır.
Hâkim somut olayda iki maksimi birlikte değerlendirir; kanun koyucunun zımnî iradesi, düzenlemenin amacı, yargısal istikrar gibi kriterleri uygular.
Türk Hukukunda Yargı Uygulaması
AYM Denetimi
AYM, anayasaya aykırı kanunları iptal ederken lex posterior — yeni anayasal hükümler — esas alınır. AYM içtihadı norm hiyerarşisi denetimini kuralı temel alarak yapar.
Geçici Hükümler
Yeni kanunun geçici hükümleri eski hukuki ilişkilerin nasıl uygulanacağını belirler — geçiş prensiplerinin temelinde lex posterior vardır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Lex posterior derogat priori = sonraki kanun öncekinin yerine geçer: Norm çatışması temel kuralı.
- Aynı hiyerarşi düzeyinde uygulanır: Üst norm-alt norm çatışmasında lex superior kullanılır.
- Açık veya zımnî ilga mümkün: Sonraki kanun açıkça veya çelişki yoluyla önceki kanunu hükümsüz kılar.
- Lex specialis ile çelişme: Klasik gerilim; özel kanun eski olsa bile uygulanabilir.
- TMK 4721, TBK 6098 örneklerinde uygulanmıştır: Yeni kanun eski kanunu ilga ettiği klasik örnekler.
- AYM içtihadı temel alır: Norm hiyerarşisi denetiminde lex posterior kuralı esastır.