Son güncelleme:
Küçüklerin Evlat Edinilmesi: Küçüklerin evlat edinilmesi, ergin olmayan (18 yaş altı) bir çocuğun Türk Medeni Kanunu m.305-313 uyarınca evlat edinilmesidir. Temel şartlar: evlat edinen yanında en az bir yıl süreyle bakım ve eğitim, çocuğun ve ana-babanın rızası, asgari 18 yaş farkı, üstün yarar ilkesine uygun mahkeme kararı. TMK m.311 istisnai olarak rıza aranmayan halleri sayar ve sulh hukuk mahkemesi karar verir.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Ailenin Korunması Hakkı
Ailenin korunması hakkı, 1982 Anayasası'nın 41. maddesinde düzenlenen ve aileyi Türk toplumunun temeli sayan; devlete ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması, aile planlaması öğretim ve uygulamasını sağlama yönünde pozitif tedbirler alma ödevi yükleyen ikinci kuşak sosyal haktır. 2010 anayasa değişikliğiyle eşler arasında eşitlik ilkesi ve çocuğa yönelik istismar-şiddete karşı koruma ödevi de bu madde kapsamına dahil edilmiştir.
Türk Medeni Kanunu (TMK)
Türk Medeni Kanunu (TMK), 22 Kasım 2001 tarihinde kabul edilip 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı kanundur; 1926 tarihli 743 sayılı eski Medeni Kanun'un yerini almıştır. Medeni hukukun temel kaynağı olan kanun, Başlangıç hükümleri (m.1-7) ile Kişiler, Aile, Miras ve Eşya olmak üzere dört kitaptan oluşur ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu ile bütünleşerek özel hukukun çekirdek mevzuatını kurar.
Ayırt Etme Gücü
Ayırt etme gücü (temyiz kudreti), TMK m.13 uyarınca kişinin yaptığı fiilin anlam ve sonuçlarını kavrayabilme ve iradesine göre hareket edebilme yeteneğidir. Fiil ehliyetinin üç temel unsurundan biridir; yaşın küçüklüğü, akıl hastalığı, akıl zayıflığı, sarhoşluk veya benzer sebeplerle bu güçten yoksun olan kişilerin yaptığı işlemler kanunî istisnalar dışında kesin hükümsüzdür (TMK m.15). Ayırt etme gücü olayın özelliğine göre her durum için ayrı ayrı değerlendirilir.
Evlat Edinme
Evlat edinme, evlat edinen ile evlat edinilen arasında doğum benzeri soybağı ilişkisi kurulmasını sağlayan mahkeme kararlı özel hukuk işlemidir. Türk Medeni Kanunu m.305-320 arasında düzenlenir; küçüklerin ve erginlerin evlat edinilmesi farklı şartlara tabidir. Asgari yaş farkı 18, çocuk üstün yararı, bakım + eğitim süresi şartı temel unsurlardır ve sulh hukuk mahkemesi karar verir.
Hâkimin Takdir Yetkisi
Hâkimin takdir yetkisi, TMK m.4 gereğince kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini takdir etmeye emrettiği konularda hâkimin hukuka ve hakkaniyete göre karar vermesini ifade eder. Takdir yetkisi keyfî bir yetki değildir; hukuk içinde kalmak, yasa ve içtihatlara uygun davranmak, gerekçelendirmek ve hakkaniyeti gözetmek sınırlarına tabidir. Tazminat miktarı, nafaka takdiri, boşanma kusur oranı ve benzeri pek çok alanda Yargıtay denetimine konu olur.
Evlat Edinmenin İptali
Evlat Edinmenin İptali, [Evlat Edinme](/sozluk/medeni-hukuk/evlat-edinme) işleminin esaslı bir noksanlık veya hukuki sebep nedeniyle mahkeme kararıyla geçersiz sayılmasıdır; TMK m.317-319 hükümlerine dayanır. İptal sebepleri [Çocuğun Üstün Yararı](/sozluk/medeni-hukuk/cocugun-ustun-yarari) ihlali, ehliyetsizlik, esaslı unsurlardaki noksanlık. [Evlatlık İlişkisinin Kaldırılması](/sozluk/medeni-hukuk/evlatlik-iliskisinin-kaldirilmasi)ndan farklı olarak iptal geriye etkili sonuç doğurur.
Çocuk Hakları (Anayasal)
Çocuk hakları, 1982 Anayasası'nın 41 ve 42. maddeleri ile Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi temelinde güvence altına alınan; devlete çocuğun korunması, eğitim-öğretim hakkı, istismar ve ihmale karşı koruma yönünde pozitif edim yükümlülüğü yükleyen haklar bütünüdür. 2010 anayasa değişikliğiyle çocuğa yönelik her türlü istismar ve şiddete karşı koruma devlete açıkça ödev olarak verilmiştir; çocuğun üstün yararı ilkesi bu alanın belirleyici kriteridir.
Vesayet
Vesayet, velayet altında olmayan küçüklerin ve kısıtlıların kişisel ve mal varlığı menfaatlerinin kamu denetimi altında korunmasını sağlayan aile hukuku kurumudur. Türk Medeni Kanunu m.396-494 arasında düzenlenir. Vesayet dar anlamı yanında geniş anlamda kayyımlık ve yasal danışmanlığı da kapsar; vesayet makamı sulh hukuk, denetim makamı asliye hukuk mahkemesidir. Vasi atanması ve devletin denetim yükümlülüğü temel unsurlardır.
Soybağı
Soybağı, bir kişi ile biyolojik veya hukuki anne-babası arasındaki hukuki bağı ifade eden mutlak kişisel hal. Türk Medeni Kanunu m.282-363 arasında düzenlenir; ana-çocuk arası soybağı doğumla kendiliğinden kurulur (ipso iure), baba-çocuk arasında ise evlilik karinesi, tanıma veya hükümle kurulma olmak üzere üç yol bulunur. Çocuk üstün yararı ilkesine göre çözülmesi gereken aile hukuku kurumudur.
Küçüklerin evlat edinilmesi, evlat edinme kurumunun ergin olmayan çocuklar için geliştirilmiş özel rejimi olup Türk Medeni Kanunu m.305-313 arasında ayrıntılı düzenlenmiştir. Temel amacı biyolojik aileden yoksun veya yeterli bakım görmeyen çocuğa aile sıcaklığı sağlamaktır; bu nedenle şartlar sıkıdır ve çocuk üstün yararı odaklıdır.
TMK m.305/1'in en ayırt edici kuralı, evlat edinmenin çocuğun evlat edinen tarafından en az bir yıl süreyle bakılmış ve eğitilmiş olması şartına bağlı olmasıdır. Bu bir yıl ön koşul dönemidir:
Sürenin başlangıcı çocuğun fiilen evlat edinen yanına alındığı gündür; mahkeme davası süre dolduktan sonra açılır.
Çocukta ayırt etme gücü varsa kendi rızası alınmalıdır. Rıza, mahkeme huzurunda yazılı veya sözlü olarak verilir. Çocuk küçük de olsa dinlenir; görüşü hâkim tarafından değerlendirilir (BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12).
Ana ve babanın rızası kural olarak gereklidir; tek başına ana veya babanın rızası yetmez, iki taraftan da alınır. Velayet tek bir ana-babadaysa ötekinin rızası yine aranır; çünkü soybağına etkisi nedeniyle ikinci anne-baba da ilgili taraf sayılır.
Rıza, çocuğun doğumundan itibaren 6 hafta geçmeden verilemez. Bu süre annenin duygusal kararlarının baskı altında alınmasını önler; rıza, 6 hafta süresinde geri de alınabilir.
Ana veya babanın rızası aranmayan istisnai haller şunlardır:
Bu hallerde hâkim, rıza yerine geçen karar verir (TMK m.311/2) veya rıza aranmaksızın evlat edinmeye izin verebilir.
TMK m.306'ya göre evli eşler birlikte evlat edinir; iki istisna: (i) en az 5 yıldır evli olmaları veya 30 yaşını doldurmuş olmaları, (ii) biri diğer eşin çocuğunu evlat ediniyor (üvey evlat). Bu üvey evlat istisnası boşanma sonrası yeniden evlilikte sıkça uygulanır.
TMK m.307/1: 30 yaşını doldurmuş bekar kişi tek başına evlat edinebilir; ancak çocuğun üstün yararı çok daha titiz araştırılır.
Asgari 18 yaş fark şarttır; bu rakam biyolojik aile benzerliği sağlamak için konulmuştur.
Görevli mahkeme Sulh Hukuk Mahkemesi; yetkili mahkeme evlat edinenin yerleşim yeri mahkemesidir (TMK m.315/2). Usul çekişmesiz yargıdır:
Karar kesinleştiğinde evlat edinme kütüğe işlenir ve biyolojik aileyle soybağı (evlenme yasağı hariç) sona erer.