Son güncelleme:
Kişiliğin Sona Ermesi: Kişiliğin sona ermesi, gerçek kişinin ölüm veya gaiplik kararı ile hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesidir (TMK m.28/1, m.32). Ölüm tıbbi olarak biyolojik ölümle gerçekleşir; gaiplikte uzun süre kayıp ya da yakın ölüm tehlikesi karinesi mahkeme kararı ile tespit edilir. Ölüm ile miras açılır, kişilik hakları sona erer ancak bazıları mirasçılara geçer.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Velayet
Velayet, Türk Medeni Kanunu m.335-351 arasında düzenlenen ve ana-babanın küçük veya kısıtlı çocuğu üzerindeki bakım, gözetim, eğitim, temsil ve mal yönetim hak ve yükümlülükleri bütünüdür. Evlilik içinde ana-baba tarafından birlikte kullanılır; boşanmada TMK m.182 uyarınca hâkim velayeti eşlerden birine verir. Kaldırma (m.348) ve değiştirme (m.349) çocuğun üstün yararına bağlıdır; anayasal dayanağı AY m.41 aile ve çocuk korumasıdır.
Gaiplik
Gaiplik, TMK m.32-35 uyarınca ölüm tehlikesi içinde kaybolan ya da uzun süre kendisinden haber alınamayan kişiler hakkında mahkemece verilen ölüm karinesi niteliğindeki karardır. Ölüm tehlikesinde 1 yıl, haber alamama hâlinde en az 5 yıl beklenir; hâkim ilan süresinin ardından gaiplik kararı verir. Gaiplik kararıyla kişilik sona ermiş sayılır ve miras açılır; mirasçılar teminat göstermek zorundadır. Kişi sağ olarak dönerse karar geri alınır.
Külli Halefiyet
Külli halefiyet, mirasbırakanın ölümüyle terekedeki tüm aktif ve pasiflerin kendiliğinden ve bir bütün hâlinde mirasçılara geçmesidir (TMK m.599). Cüz'i halefiyetten farklı olarak mirasçı her bir mal için ayrı devre ihtiyaç duymaksızın mirasbırakanın hukukî durumunu yüklenir; borçlardan kişisel malvarlığıyla da sorumlu hale gelir. Mirasın reddi, resmi tasfiye ve mirastan yoksunluk külli halefiyetin sınırlarını çizer.
Hak Ehliyeti
Hak ehliyeti, TMK m.8 uyarınca her insanın sahip olduğu, hak ve borç süjesi olabilme kapasitesidir; doğumla kazanılır ve ölümle sona erer. Cinsiyet, din, dil, ırk, milliyet, medeni durum gibi farklar gözetilmeden herkes eşit biçimde hak ehliyetine sahiptir. Hak ehliyeti bir yetenek değil, hukuk düzeninin tanıdığı bir statüdür ve kişiden kişiye değişmez; fiil ehliyetinden farklı olarak kısıtlanamaz ve sınırlanamaz.
Yasal Mirasçılık
Yasal mirasçılık, mirasbırakanın iradesinden bağımsız olarak Türk Medeni Kanunu m.495-501 hükümlerinin doğrudan tayin ettiği zümre, eş ve devlet düzeniyle terekenin külli halefiyet yoluyla intikalini ifade eder. Mirasçıların belirlenmesi kanunî zümre sistemine; payların hesaplanması zümre içi eşit paylaşım ile kök başına dağıtım esasına dayanır. Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufu olmasa dahi yasal mirasçılar TMK gereği kendiliğinden mirasçı sıfatı kazanır.
Tereke
Tereke, mirasbırakanın ölümü anında geride bıraktığı tüm aktif ve pasiflerden oluşan ve külli halefiyet ilkesi gereği bir bütün hâlinde mirasçılara intikal eden malvarlığıdır (TMK m.599). Birden fazla mirasçı olması hâlinde tereke elbirliği mülkiyet konusudur ve paylaşıma kadar mirasçıların ortak yönetimine tâbidir. Borçların tasfiyesi, defter tutma ve resmi tasfiye gibi mekanizmalarla terekenin işletimi düzenlenir.
Kişiliğin Başlangıcı
Kişiliğin başlangıcı, gerçek kişinin hak ehliyeti ve hukuk düzeninde varlık sıfatı kazandığı andır (TMK m.28). Tam ve sağ doğum koşulu altında kişilik doğum anında başlar; cenin ise sağ doğmak koşuluyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyeti kazanır. Bu kuralın pratik uygulaması miras hukuku, soybağı ve hediye sözleşmelerinde belirleyicidir.
Mirasın Açılması
Mirasın açılması, mirasbırakanın ölümü ile terekenin mirasçılara intikal edebilir hâle gelmesidir (TMK m.575). Açılma, mirasbırakanın son yerleşim yerinde ve ölüm anında gerçekleşir; mirasçılık sıfatı, paylar, saklı pay oranları ve uygulanacak hukuk açılma anına göre belirlenir. Açılma yetkili mahkemenin tespiti, vasiyetnamenin teslimi ve ret süresinin başlaması için temel referanstır.
Kişiliğin sona ermesi, Türk Medeni Kanunu m.28/1 ve m.32-35 hükümlerinde düzenlenen ve gerçek kişinin hukuk düzeninde varlık sıfatını yitirmesi durumudur. Sona erme iki yoldan gerçekleşir: biyolojik ölüm veya gaiplik kararı. Her iki durumda da kişilik tamamen ortadan kalkar; tereke açılır ve mirasçılara intikal eder.
Ölüm, kişiliğin sona ermesinin doğal ve esas yoludur:
Birden fazla kişi aynı olayda ölmüş ve ölüm sıralaması bilinemiyorsa, bu kişiler aynı anda ölmüş sayılır. Bu karine miras paylaşımında belirleyicidir; iki kardeş aynı kazada ölürse, biri diğerine mirasçı olamaz.
Uzun süre kayıp olan ya da yakın ölüm tehlikesi altında bulunan kişinin mahkeme kararıyla ölmüş sayılmasıdır:
Gaiplik sayfasında detaylı süreç anlatılmaktadır.
Ölüm/gaiplik ile şu sonuçlar doğar:
| Sonuç | Açıklama |
|---|---|
| Tereke açılması | Aktif ve pasif birikim mirasçılara intikal eder (külli halefiyet) |
| Yasal/atanmış mirasçılığın doğumu | Mirasçı sıfatları kanunen doğar |
| Kişiye sıkı sıkıya bağlı hakların sona ermesi | Velayet, evlilik, kişilik hakkı (kısmen) |
| Soybağının korunması | Mirasbırakanın çocukları soybağı kayıtlarında kalır |
| Borçlar hukuku ilişkilerinin sona ermesi | Hizmet sözleşmesi, vekalet sözleşmesi sona erer |
| Sicillerin güncellenmesi | Nüfus, tapu sicili, ticaret sicili |
Kişiliğin sona ermesi ile bazı haklar mirasçılara geçer, bazıları sona erer:
Gaiplik kararı verilmiş ve kişi sonradan ortaya çıkmışsa:
Kişiliğin sona ermesi, HMGS Medeni Hukuk sınavlarında ölüm ve gaiplik sorularında test edilir. Tipik konular:
Gaiplik, Kişiliğin Başlangıcı, Tereke, Mirasın Açılması, Külli Halefiyet, Yasal Mirasçılık ve Hak Ehliyeti sona ermenin uygulama bağlamını oluşturur.