Son güncelleme:
Kanuni Karine: Kanuni karine, kanunun bir vakıadan başka bir vakıanın varlığını çıkardığı hukuki kabuldür. İspat yükünü hafifletir veya yer değiştirir; aksini iddia eden tarafın ispat yükümlülüğü altına girer. Adi karine (aksi ispatlanabilir) ve kesin karine (aksi ispatlanamaz, praesumptio iuris et de iure) olmak üzere iki türlüdür. TMK m.6 hükmü kapsamında işler; sınavda fiili karine ile karıştırılmaması gereken klasik bir ayrımdır.
Kanuni karine (Latince praesumptio iuris), kanunun bir vakıadan başka bir vakıanın varlığını çıkardığı hukuki kabuldür. Vakıa-vakıa zinciri kanun tarafından kurulur; mahkeme bu kabule göre işlem yapar.
TMK m.6 hükmü ispat yükünün dağılımını düzenler: "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, taraflardan her biri hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispatla yükümlüdür." Karineler bu kuralın istisnasıdır — ispat yükünü hafifletir veya yer değiştirir.
Aksi ispat edilebilir karinedir. Karşı taraf, karinenin doğru olmadığını ispat ederek kabule itiraz edebilir. Çoğu kanuni karine bu türdedir.
Örnekler:
Aksi ispat edilemez karinedir. Kanun aksini ispat imkânını kapatır; bu nedenle kesin karine teknik olarak ispat dışı kabul niteliği taşır.
Örnekler (Türk hukukunda nadir):
Fiili karine (Praesumptio facti), kanun tarafından değil; hâkim tarafından somut olayda hayatın olağan akışına göre kurulan karinedir. Kanun ile değil tecrübe kuralları (Erfahrungssatz) ile yapılır. Hâkim re'sen kullanabilir; karşı taraf bunun aksini ispat edebilir.
| Özellik | Kanuni Karine | Fiili Karine |
|---|---|---|
| Kaynak | Kanun | Hâkimin takdiri |
| Bağlayıcılık | Hâkim için bağlayıcı | Hâkim takdir eder |
| Aksini ispat | Adi karinede mümkün | Kural olarak mümkün |
| İspat yükü | Yer değiştirir | Tartışmalı (genelde değişmez) |
Kanuni karine işleyişi:
Örnek: Babalık karinesi (TMK m.285) — A ile B'nin evli olduğu (öncül vakıa) ve B'nin çocuk doğurduğu ispat edilirse, çocuğun A'dan olduğu (sonuç vakıa) kanunen kabul edilir. A çocuğun kendisinden olmadığını ispat etmek zorundadır (DNA, gibi).
Resmi Gazete
Resmi Gazete
Hukuki Olay
Hukuki olay (Almanca Rechtstatsache), hukuk düzeninin kendisine sonuç bağladığı ister insan iradesinden bağımsız ister insanın iradi davranışından kaynaklanan her türlü maddî vakıadır. Doğum, ölüm, mücbir sebep gibi iradesiz olaylar ile sözleşme imzası gibi iradi davranışları kapsayan en geniş kavramdır; hukuki fiil ve hukuki işlem üst kavramı olarak doktrinde Oğuzman/Barlas ve von Tuhr çizgisinde sınıflandırılır.
Kanunun Uygulanması (TMK m.1)
Kanunun Uygulanması, hâkimin somut uyuşmazlığa hangi hukuk kaynağını uygulayacağını belirleyen üç kademeli sistemdir; TMK m.1 hükmüne dayanır. Kademeler sırasıyla yazılı kanun, Örf ve Adet Hukuku ile Hâkimin Hukuk Yaratmasıdır. Bu hiyerarşi Türk Medeni Kanunu metodolojisinin omurgasını oluşturur ve Boşluğun Doldurulması sistemiyle iç içedir.
Hak Düşürücü Süre
Hak düşürücü süre, kanunun belirlediği süre içinde kullanılmadığı takdirde hakkın özünü ortadan kaldıran süredir. Yenilik doğuran hakların kullanımına özgüdür; hâkim re'sen dikkate alır, durmaz, kesilmez. Zamanaşımıyla karıştırılmaması gereken klasik bir ayrımdır — zamanaşımı talep hakkını sona erdirmez, hak düşürücü süre ise hakkı tamamen yok eder. TMK m.158 (evlenmenin iptali), TMK m.733 (önalım) ve TBK m.39 (yanılma iptali) tipik örneklerdir.
Fiili Karine
Fiili karine, hâkim tarafından somut olayda hayatın olağan akışına ve tecrübe kurallarına göre kurulan karinedir. Kanunun değil; hâkimin takdirine dayanır. HMK m.190 ispat yükü çerçevesinde işler; tipik örnekleri kazaya yol açan davranıştan kusur çıkarsama, ifa makbuzunun bulunmamasından ifa edilmediği sonucunu çıkarsamadır. Kanuni karinenin aksine bağlayıcı değildir; karşı taraf hayatın olağan akışına aykırı bir durumun varlığını ispat ederek karineyi çürütebilir.
İyiniyet Karinesi
İyiniyet Karinesi, İyiniyetin mevcut sayılmasının yasal varsayımıdır; TMK m.3 hükmü "Asıl olan iyiniyetin varlığıdır" formülasyonuyla bu karineyi koyar. Karine, Kötüniyet iddia eden tarafın ispat yükünü doğurur. Tapu Sicilinin Güveni İlkesi ve Olağan Zamanaşımı gibi alanlarda doğrudan uygulanır.
Ölüm Karinesi
Ölüm Karinesi, ölümüne kesin gözle bakılan bir tehlikenin içinde kaybolan kişinin cesedi bulunmasa bile ölmüş sayılmasıdır; TMK m.31 hükmüne dayanır. Gaiplik Kararından farklı olarak mahkeme kararına gerek yoktur; karine otomatik olarak işler ve nüfus kaydında ölüm gösterilir. Ancak kişinin sağ olduğu sonradan ortaya çıkarsa karine çürütülebilir.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesinin temel dayanağıdır.
İspat Yükü
İspat yükü, TMK m.6 uyarınca kanunda aksine hüküm bulunmadıkça taraflardan her birinin, hakkını dayandırdığı olguların varlığını ispat etmekle yükümlü olmasıdır. Genel kural "iddia eden taraf ispatla yükümlüdür" (actori incumbit probatio) biçiminde ifade edilir. Kanunda öngörülen karineler, kesin deliller ve özel hükümler ispat yükünün yer değiştirmesine yol açabilir; TMK m.7 resmî belgelere özel ispat gücü tanır.