Son güncelleme:
Kanun Yorumu Tipleri: Kanun Yorumu Tipleri, hâkimin yazılı kanunu somut olaya uygularken anlamını saptamak için başvurduğu yorumlama yöntemleridir; lafzi (sözel), gai (teleolojik), sistematik ve tarihsel yorum başlıca tiplerdir. Modern hukuk anlayışı yorumların kombine kullanılmasını gerektirir; salt lafzi veya salt amaca dayalı yorum yetersiz kalır. TMK m.1'in "sözüyle ve özüyle" formülasyonu bu çoklu yorum gereğini açıklar.
Boşluğun Doldurulması
Boşluğun Doldurulması, yazılı kanunda somut uyuşmazlığa uygulanabilir hüküm bulunmaması durumunda hâkimin TMK m.1 hiyerarşisi içinde başvuracağı yolları belirten kurumdur. Boşluk türleri (gerçek/sözde, kanun-içi/kanun-dışı, kasıtlı/teknik) ayrımı doldurma yöntemini belirler. [Örf ve Adet Hukuku](/sozluk/medeni-hukuk/orf-adet-hukuku) ve [Hâkimin Hukuk Yaratması](/sozluk/medeni-hukuk/hakim-hukuku-yaratma) doldurma araçlarıdır.
Kanunun Uygulanması (TMK m.1)
Kanunun Uygulanması, hâkimin somut uyuşmazlığa hangi hukuk kaynağını uygulayacağını belirleyen üç kademeli sistemdir; TMK m.1 hükmüne dayanır. Kademeler sırasıyla yazılı kanun, [Örf ve Adet Hukuku](/sozluk/medeni-hukuk/orf-adet-hukuku) ile [Hâkimin Hukuk Yaratması](/sozluk/medeni-hukuk/hakim-hukuku-yaratma)dır. Bu hiyerarşi Türk Medeni Kanunu metodolojisinin omurgasını oluşturur ve [Boşluğun Doldurulması](/sozluk/medeni-hukuk/boslugun-doldurulmasi) sistemiyle iç içedir.
Hâkimin Takdir Yetkisi (TMK m.4)
Hâkimin Takdir Yetkisi, kanunun "uygun bedel", "haklı sebep", "hakkaniyet" gibi belirsiz kavramlar veya esnek formüller kullandığı hâllerde hâkimin somut olayın özelliklerine göre çözüm üretme yetkisidir; TMK m.4 hükmüne dayanır. [Kanunun Uygulanması (TMK m.1)](/sozluk/medeni-hukuk/kanun-uygulamasi-mk1) ile [Boşluğun Doldurulması](/sozluk/medeni-hukuk/boslugun-doldurulmasi)ndan farklıdır; takdir yetkisi mevcut hükmün esnek alanıdır.
Emredici - Tamamlayıcı Hüküm
Emredici-Tamamlayıcı Hüküm, kanun hükümlerinin tarafların iradesi ile değiştirilip değiştirilemeyeceğine göre yapılan ayrımdır. Emredici (jus cogens) hükümler taraflar arasında değiştirilemez ve aksine sözleşme geçersizdir; tamamlayıcı (jus dispositivum) hükümler ise tarafların aksini kararlaştırmadığı hâllerde uygulanır. Bu ayrım, sözleşme özgürlüğünün sınırlarını çizen temel metodolojidir.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (*pacta sunt servanda*) ilkesinin temel dayanağıdır.
Örf ve Adet Hukuku
Örf ve Adet Hukuku, yazılı kanunda düzenlenmemiş konularda toplum tarafından sürekli uygulanan, hukuki bağlayıcılık inancıyla benimsenen yazısız kuralların oluşturduğu hukuk kaynağıdır; TMK m.1 hiyerarşisinde yazılı kanunun ardından ikinci sırada yer alır. Geçerli sayılması için sürekli uygulama, genel inanç (opinio juris), yazılı kanunla çatışmama ve mahkemece tanınma şartları gerekir. [Kanunun Uygulanması (TMK m.1)](/sozluk/medeni-hukuk/kanun-uygulamasi-mk1) sisteminin ikinci kademesidir.
Kanun yorumu tipleri, yazılı hukukun somut olaya uygulanmasının metodolojik temelidir. Hâkim, yasayı sadece okumakla yetinmez; lafzı, amacı, sistematik konumu ve tarihsel arka planını birlikte değerlendirir. Kanunun Uygulanması (TMK m.1) sisteminin "sözüyle ve özüyle" formülü bu çoklu yorum yaklaşımını koşullandırır.
Klasik doktrin dört temel yorum tipi tanır.
Kanunun açık metnine bakılır:
Lafzi yorum birinci başvuru olmasına rağmen tek başına yetersizdir; metin bazen amaca uygun değildir.
Kanunun amacı (ratio legis) araştırılır:
Gai yorum, kanunun "özüyle" yönüne karşılık gelir. TMK m.1 hükmünün anahtar formülasyonudur.
Madde, kanunun ve hukuk düzeninin bütünü içinde değerlendirilir:
Sistematik yorum Hukuki Güvenlik İlkesinin metodolojik karşılığıdır.
Yasanın hazırlanış sürecine bakılır:
Tarihsel yorum, yasamacının iradesini araştırma aracıdır.
Modern yorum metodolojisi tipleri tek başına değil birlikte uygular. TMK m.1 hükmünün "sözüyle ve özüyle" formülü bu çoklu yaklaşımı tanımlar:
Doktrinde yorum tipleri arasında bağlayıcı hiyerarşi yoktur; ancak pratik öncelik:
Yorum sonucunun yönü açısından iki kategori:
Lafzi ifadenin kapsamını yorum yoluyla genişletme:
Lafzi kapsamı amaca uygun olarak daraltma:
İkisi farklı kavramlardır:
Yargıtay'ın "boşluk gibi görünen yorum sorunu" ifadesi sözde boşluğa karşılık gelir.
Anayasa Mahkemesi içtihadında "anayasaya uygun yorum" özel bir yorum tekniği: