Kanunun uygulanması, Türk Medeni Kanunu sisteminin metodolojik girişidir; TMK m.1 hükmü hâkimin önündeki uyuşmazlığa hangi hukuk kaynağını hangi sırayla uygulayacağını belirleyen üç kademeli mekanizmayı düzenler. Bu mekanizma, hukukun bütünlüğünü ve sürekliliğini sağlayan temel ilkedir.
TMK m.1 — Yasal Dayanak
TMK m.1 hükmü "Kanun, sözüyle ve özüyle değindiği bütün konularda uygulanır. Kanunda uygulanabilir bir hüküm yoksa, hâkim, örf ve adet hukukuna göre, bu da yoksa kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. Hâkim, karar verirken bilimsel görüşlerden ve yargı kararlarından yararlanır." şeklindedir. Bu hüküm üç kademeli sistemi tanımlar.
Üç Kademeli Sistem
1. Yazılı Kanun (Birincil Kaynak)
Hâkim önce yazılı kanun hükmüne bakar:
- Türk Medeni Kanunu hükümleri
- Anayasa, kanunlar, kanun hükmünde kararnameler, tüzükler, yönetmelikler
- Yasanın "sözüyle" (lafzı) ve "özüyle" (ratio legis) değindiği konular
- Kanun Yorumu Tipleri — lafzi, gai, sistematik, tarihsel — yorumla genişletilebilir kapsam
Yazılı hüküm somut olaya tam olarak uyguluyorsa süreç burada biter.
Yazılı kanun konuyu düzenlemiyorsa hâkim örf ve adet hukukuna başvurur:
- Bölgesel veya ulusal düzeyde uzun süreli uygulama
- Hukuk yaratıcı bilinç (opinio juris)
- Yazılı kanunla çatışmama
- Mahkeme tarafından tanınma
İlk iki kaynak da yetmiyorsa hâkim "kendisi kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyardı" sorusunu yanıtlar; bu hâl Boşluğun Doldurulması ile bağlantılıdır.
Yardımcı Kaynaklar
TMK m.1/2 hâkime yardımcı kaynaklar tanır:
- Bilimsel görüşler: Hukuk öğretisinin sistematize edilmiş yorumları
- Yargı kararları: Özellikle Yargıtay içtihadları
- Bunlar bağlayıcı değildir; ancak hâkimin kararını desteklemek için yararlı kabul edilir
İçtihadı Birleştirme Kararları (Yargıtay) ise alt mahkemeler için bağlayıcıdır; genel kuraldan farklı bu özel istisna unutulmamalıdır.
TMK m.1 hükmünün anahtar ifadesi olan "sözüyle ve özüyle" iki yorum tipini birleştirir:
- Sözle (lafzi): Kanunun açık metni
- Öz (gai/teleolojik): Kanunun amacı ve ratio legis'i
Modern hukuk anlayışı ikisini birlikte uygular; salt lafzi yorum kanunun ruhunu kaybedebilir, salt amaca dayalı yorum hukuk güvenliğine zarar verir.
Kademeli Sistemin Mantığı
Üç kademeli sistemin altında üç temel ilke yatar:
- Hukuk güvenliği: Yazılı kanun öncelik alır
- Toplumsal esneklik: Örf-adet boşluğu doldurur
- Adalet: Hâkim hukuk yaratma somut adaleti sağlar
Bu sistem, Hukuki Güvenlik İlkesi ile uyum içindedir.
Hiyerarşinin Aşılamazlığı
Hâkim hiyerarşiyi atlayamaz:
- Yazılı kanun varsa örf-adet ile değiştiremez
- Örf-adet varsa hâkim hukuk yaratmasına geçemez
- Tek istisna: yazılı kanunun açıkça örf-adete atıf yaptığı hâller (örn. ticari teamül atıfları)
TMK m.1 ile m.4 birbirinden ayırt edilmelidir:
- TMK m.1: Hangi hukuk kaynağı uygulanacak (yöntem)
- TMK m.4: Mevcut kuralın somut olaya uygulanırken hâkimin takdir alanı (esneklik)
Hâkim bir kural bulduktan sonra m.4 ile takdir kullanabilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.1 üç kademeli sistem: Yazılı kanun → Örf-Adet Hukuku → Hâkimin Hukuk Yaratması.
- "Sözüyle ve özüyle": Lafzi + gai yorum birleştirilmiş; her ikisi de uygulanır.
- Yardımcı kaynaklar (TMK m.1/2): Bilimsel görüş + yargı kararları; bağlayıcı değil ancak yararlanılır.
- İçtihadı Birleştirme Kararı istisna: Alt mahkemeler için bağlayıcı.
- TMK m.1 ≠ TMK m.4: Birincisi kaynak hiyerarşisi, ikincisi uygulamada takdir.
- Hiyerarşi atlanamaz: Yazılı kanun varken hâkim hukuk yaratamaz.