Tanım ve Hukuki Konum
Kamu düzeni istisnası, MÖHUK m.5 hükmü kapsamında bağlama kuralı sonucu uygulanacak yabancı hukuk hükmünün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması durumunda uygulanmasından kaçınmayı sağlayan klasik mekanizmadır.
Milletlerarası özel hukukun "güvenlik valfi" olarak işler; yabancı hukukun Türk hukuk düzeninin temel değerlerini zedelemesini önler.
Kamu Düzeninin Tanımı
Türk Kamu Düzeni
Anayasa, milletlerarası anlaşmalar, temel hak ve özgürlükler, etik değerler, hukuka ve ahlâka aykırılık sınırı.
Maddî Kamu Düzeni
- Kişilik hakları ihlali yasak.
- Cinsiyet ayrımcılığı yasak.
- Köle/zoraki çalıştırma yasak.
- Aşırı faiz yasakları.
Usul Kamu Düzeni
İstisnanın Uygulanma Şartları
Açık Aykırılık
Yabancı hukukun Türk kamu düzenine "açıkça aykırı" olması gerekir; sadece farklılık yetmez. Bu, MÖHUK m.5'in açıkça vurguladığı dar yorum kuralıdır.
Somut Sonuç Etkisi
Yabancı hukuk hükmünün soyut olarak değil, somut olayda uygulanması durumunda aykırı sonuç doğurması beklenir. Soyut karşılaştırma yapılmaz; somut etki incelenir.
Yargıtay kamu düzeni istisnasını dar yorumlar; sadece açık temel değer ihlallerinde devreye sokar. Sıradan farklılıklar — örneğin daha kısa zamanaşımı — kamu düzeni ihlali sayılmaz.
İstisnanın Sonuçları
Yabancı Hukukun Reddi
Yabancı hukuk hükmü uygulanmaz; bu hükmü doğuracak kamu düzeni aykırı sonuç engellenir.
Türk Hukukunun Uygulanması
Yabancı hukuk reddedildiğinde Türk iç hukuku uygulanır — TMK, TBK doğrudan uygulanır.
Yabancı Mahkeme Kararlarına Etki
Yabancı mahkeme kararlarının tenfizinde de kamu düzeni kontrolü yapılır (MÖHUK m.54). Karar Türk kamu düzenine aykırıysa tenfiz reddedilir.
Klasik Uygulamalar
Aile Hukuku
- Çok eşlilik (poligami) — Türk kamu düzeni karşıtı; yabancı hukukun bu yöndeki düzenlemesi reddedilir.
- Boşanma — kadına eşit hak vermeyen yabancı hukuklar.
- Velayet — sadece babaya tanıyan yabancı hukuklar.
- Aşırı faiz — Türk hukuku hakkın kötüye kullanılması sınırı uygular.
- Aile konutu üzerinde tasarruf yasağı — yabancı hukukun aksini öngörmesi sınırlandırılır.
İnsan Hakları
- Cinsiyet ayrımcılığı.
- Çocuk işçi çalıştırma.
- İşkence/şiddet izni.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kamu düzeni istisnası = MÖHUK m.5; yabancı hukukun uygulanmamasını sağlar: Güvenlik valfi.
- Açık aykırılık şartı: Sadece farklılık yetmez; temel değer ihlali gerekir.
- Somut etki incelenir: Soyut hüküm karşılaştırması değil, somut sonuç.
- Doğrudan uygulanan kurallar farklı: Doğrudan kurallar yabancılık olsa bile uygulanır; kamu düzeni geri çeker.
- Yabancı mahkeme kararlarında kamu düzeni kontrolü (MÖHUK m.54): Tenfiz red sebebi.
- Yargıtay dar yorumlar: Modern eğilim sınırlandırma yönünde.