Son güncelleme:
İyi Niyet (TMK m.3): İyi niyet, bir hakkın doğumu veya kazanılmasında kişinin mevcut durumun hukuka aykırı olduğunu bilmemesi ya da bilmesi gerekmiyor olması durumudur. TMK m.3 düzenlemesidir; bir kavramdır ve dürüstlük kuralından (TMK m.2) farklıdır. Kanunun iyi niyete sonuç bağladığı durumlarda ; ancak gereken özeni göstermeyen kişi iyi niyet iddiasında bulunamaz.
İyi niyet, bir hakkın doğumu veya kazanılmasında kişinin mevcut durumun hukuka aykırı olduğunu bilmemesi ya da bilmesi gerekmiyor olması durumudur. TMK m.3'te düzenlenmiştir; sübjektif bir kavram olarak dürüstlük kuralından ayrılır.
İyi niyet kuralı iki cümle ile düzenlenmiştir:
| Fıkra | İçerik |
|---|---|
| 1. cümle | Kanun iyi niyete sonuç bağlamışsa asıl olan iyi niyetin varlığıdır (karine) |
| 2. cümle | Gereken özeni göstermeyen kişi iyi niyet iddiasında bulunamaz |
Bu düzenleme:
İki kavram sıkça karıştırılır; oysa farklı işlevlere sahiptir:
| Özellik | İyi Niyet (TMK m.3) | Dürüstlük Kuralı (TMK m.2) |
|---|---|---|
| Niteliği | Sübjektif — kişinin bilgi durumu | Objektif — toplumdaki adalet ölçüsü |
| İşlevi | Hak doğuran-kazandıran | Hak kullanımının sınırı |
| Soru | "Biliyor muydu?" | "Doğru davrandı mı?" |
| Karine | Var (m.3 c.1) | Yok |
| Örnek | Tapuda iyi niyetli alıcı | Hakkın kötüye kullanılması yasağı |
İyi niyet hem olumlu hem olumsuz anlam taşır:
Kişi, hakka tecavüz edici bir durumun var olduğunu bilmemektedir. Örneğin:
Kişi, durumun hukuka aykırılığını fiilen bilmemekle birlikte, bilmesi de gerekmemektedir. Burada objektif özen ölçüsü uygulanır:
Özen yükümlülüğünün ihlali, iyi niyet karinesini çürütür.
İyi niyet, Türk medeni hukukunda çok sayıda kurumun temelidir:
TMK m.3 c.2 önemli bir kısıtlamadır:
| Kişi | Özen Ölçüsü |
|---|---|
| Genel kişi | Olağan, mâkul kişi ölçüsü |
| Tacir | TTK m.18 c.2 — özen tedbirli iş insanı |
| Uzman/profesyonel | Mesleki ihtiyat |
| Akraba/yakın çevre | Bilinmesi olası hususlarda yüksek özen |
Tapu sicilini incelememek, bariz çelişkilere göz yummak, fiyatın olağan dışı düşüklüğüne sorgulamadan inanmak — özen yükümlülüğünün ihlali sayılır ve iyi niyet iddiasını engeller.
İyi niyet karinesi mutlak değildir:
Dürüstlük Kuralı, Hakkın Kötüye Kullanılması, Tapu Sicilinin Güveni İlkesi, Tapu Sicilinin Aleniyet İlkesi, Olağan Zamanaşımı, Hâkimin Takdir Yetkisi, Mülkiyet, Zilyetlik, Kazanılmış Hak ve Mirasta İstihkak Davası iyi niyet kavramının uygulama bağlamını oluşturur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi
Tapu Sicilinin Aleniyet İlkesi
Tapu Sicilinin Aleniyet İlkesi, Tapu Sicili'nin herkese açık tutulmasını ve ilgisini inanılır kılan kişilerin sicil kayıtlarını inceleme ile örnek alma yetkisini düzenleyen ilkedir; TMK m.1020 hükmüne dayanır. İlke, taşınmaz üzerindeki ayni hakların öğrenilebilirliğini güvence altına alır ve Tapu Siciline Güven İlkesi ile birlikte siciller hukukunun omurgasını oluşturur.
Tapu Sicilinin Güveni İlkesi
Tapu Sicilinin Güveni İlkesi (tapu siciline güven ilkesi), Tapu Sicili'ndeki kayda iyiniyetle güvenerek ayni hak kazanan üçüncü kişinin korunmasını öngören temel ilkedir; TMK m.1023 hükmüne dayanır. Sicil dışı maddi durum kayıtla uyuşmasa bile, iyiniyetli üçüncü kişinin kazanımı geçerli sayılır. Bu ilke Tapu Sicilinin Aleniyet İlkesi ile birlikte taşınmaz hukukunun güvenliğini sağlar.
Zilyetlik
Zilyetlik, bir eşya üzerinde kişinin fiilî hâkimiyet kurmasına ve bu hâkimiyetin hukuken korunan olgusal bir durum olarak sonuç doğurmasına ilişkin, Türk Medeni Kanunu m.973-1003 arasında düzenlenen temel eşya hukuku kurumudur. Ayni hak niteliği taşımamasına rağmen kanun koyucu zilyetliğe mülkiyet karinesi (m.985), koruma davaları (m.982-984) ve iyi niyetli iktisabın (m.988) dayanağı olma gibi önemli hukuki sonuçlar bağlamıştır.
Hakkın Kötüye Kullanılması Yasağı
Hakkın kötüye kullanılması yasağı, TMK m.2/2'de düzenlenen ve dürüstlük kuralının somutlaşmış biçimi olan ilkedir; bir hakkın açıkça kötüye kullanılmasını hukuk düzeni korumaz. Hak sahibinin menfaati bulunmaksızın başkasına zarar verme (chicane), menfaatler arasında açık dengesizlik, güvene aykırılık ve çelişki (venire contra factum proprium) bu yasağın tipik görünüm biçimleridir. Tespit edildiğinde hâkim, hak korumasını reddeder ve karşı tarafın menfaatini üstün tutar.
Kazanılmış Hak
Kazanılmış hak, hukuk düzeni içinde kişiye usulüne uygun olarak tanınmış ve kesinleşmiş olan, yeni hukuk kurallarının veya idari işlemlerin geriye yürürlü etkileriyle ortadan kaldırılamayan haktır. Hukuk güvenliği ilkesinin yansımasıdır; geriye yürümezlik ilkesi ile birlikte değerlendirilir. İdari işlemler, mahkeme kararları, yasama tasarrufları açısından farklı uygulamalar gösterir.
Mülkiyet
Mülkiyet, TMK m.683'te düzenlenen en geniş ayni haktır; maliki eşyasını hukuk düzeninin sınırları içinde kullanma, yararlanma ve tasarruf (usus, fructus, abusus) yetkileriyle donatan, herkese karşı ileri sürülebilen mutlak haktır. Taşınır-taşınmaz, tek-birlikte, özel-kamu türlerinde farklılaşır; kaynağını Anayasa m.35 temel hak güvencesinden alır ve kamulaştırma ile sınırlandırma hükümlerine tabidir.
Dürüstlük Kuralı
Dürüstlük kuralı (objektif iyiniyet), TMK m.2/1 uyarınca herkesin haklarını kullanırken ve borçlarını yerine getirirken uymakla yükümlü olduğu genel hukuk ilkesidir. Sübjektif iyiniyetten farklı olarak kişinin bilgi durumunu değil; dürüst, makul bir kimsenin aynı koşullarda göstereceği davranışın objektif ölçüsünü esas alır. Kural, sözleşmelerin yorumlanması, edimin ifası, hakkın kullanılmasının sınırı ve ahde vefa (pacta sunt servanda) ilkesinin temel dayanağıdır.
Mirasta İstihkak Davası
Mirasta istihkak davası, kendisini yasal veya atanmış mirasçı sayan kişinin, terekeyi ya da tereke malını haksız olarak elinde bulunduran üçüncü kişiye karşı açtığı; malın iadesi ve mirasçılık sıfatının tanınması istemini içeren davadır. TMK m.637-639 arasında düzenlenmiştir. Davacı, mirasçı sıfatını ispat etmek zorundadır; zamanaşımı bir yıl ve on yıl olarak iki kademelidir.
Olağan Zamanaşımı (Mülkiyet)
Olağan Zamanaşımı, Tapu Sicili'ne yolsuz olarak tescilli bir taşınmazı malik sıfatıyla davasız ve aralıksız on yıl süreyle iyiniyetle zilyetliğinde bulunduran kişinin Mülkiyet hakkını kazanmasına imkân tanıyan kazandırıcı zamanaşımı türüdür; TMK m.712 hükmüne dayanır. Yalnızca taşınmaz mülkiyetinde uygulanır ve Yolsuz Tescil durumlarını sonradan tedavi eden temel kurumdur.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi