Son güncelleme:
Ius Cogens (Emredici Hukuk): Ius cogens (Latince "emredici hukuk"), tarafların aksine sözleşme yapamayacağı, ancak ihlali kamu düzenini bozan ve kanunen kesin nitelikli kuralları ifade eden Roma hukuku maksimidir. Ius dispositivum (tamamlayıcı hukuk) karşıtı olup; emredici hükmün ihlali butlan yaptırımına tabidir. TBK m.27 ius cogens hükümlerin sınırını çizer ve aile hukuku, eşya hukuku ile usul hukukunda yaygındır.
Ius cogens (Latince "emredici hukuk", Almanca zwingendes Recht), tarafların aksine sözleşme yapamayacağı, ancak ihlali kamu düzenini bozan ve kanun tarafından kesin nitelikli olduğu belirtilen kuralları ifade eden Roma hukuku maksimidir. Karşıtı ius dispositivum (tamamlayıcı hukuk) — tarafların aksine düzenleme yapabileceği kurallardır.
Türk hukukunda emredici tamamlayıcı hüküm ayrımı bu maksimden gelir. TBK m.27 hükmü ius cogens hükümlere aykırı sözleşmenin butlan yaptırımına tabi olacağını düzenler.
Kanunda "kesindir", "tarafların aksini kararlaştıramayacakları", "geçersiz sayılır" gibi açıkça emredici nitelik belirten ifadeler. Örnek: TBK m.27, TMK m.23 — vazgeçme yasağı.
Konu kişilik haklarına, kamu düzenine, ahlâka, üçüncü kişi haklarına ilişkinse genellikle emredicidir. Hak ehliyeti (TMK m.8), hukuka ve ahlâka aykırılık yasağı emredicidir.
Kanun açıkça emredici demese bile yorum yoluyla emredicilik tespit edilebilir. Yargıtay içtihadı bu çerçevede aile hukuku, eşya hukuku ve kanuni karine hükümlerini emredici sayar.
İus cogens hükme aykırı sözleşme:
Resmi Gazete
Ius Dispositivum (Tamamlayıcı Hukuk)
Ius dispositivum (Latince "tamamlayıcı hukuk"), tarafların aksine düzenleme yapabileceği ve sözleşme yokluğunda devreye giren tamamlayıcı kuralları ifade eden Roma hukuku maksimidir. Ius cogens (emredici hukuk) karşıtıdır; sözleşme özgürlüğü çerçevesinde taraflar bu kuralların aksini kararlaştırabilir. Borçlar hukukunun büyük kısmı tamamlayıcı niteliktedir; aile-eşya hukukunda ise emredici hükümler hakimdir.
Hukuki İşlem
Hukuki işlem (Almanca Rechtsgeschäft), bir veya birden çok kişinin hukuki sonuç doğurma amacıyla irade beyanlarına denir. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil, fesih bildirimi tipik örneklerdir. Hukuki fiilin özel alt türü olarak doktrin tarafından üçlü düzlemde sınıflandırılır: tek/iki/çok taraflı işlem; kazandırıcı/koruyucu işlem; taahhüt/tasarruf işlemi. Geçerliliği için ehliyet, irade sağlığı, konu uygunluğu ve şekil şartları aranır.
Hukuka ve Ahlâka Aykırılık (Kişilik Hakkı Sınırı)
Hukuka ve ahlâka aykırılık (kişilik hakkı sınırı), kişilik hakkına yönelik müdahalenin meşruluğunu belirleyen TMK m.23-24 sistematiğinin temel ölçüsüdür. Buna göre kimse hak ve fiil ehliyetlerinden tamamen veya kısmen vazgeçemez; özgürlüklerini hukuka ve ahlâka aykırı sınırlayan sözleşmeler geçersizdir. Müdahale ancak rıza, üstün özel-kamusal yarar veya kanunun yetkisi ile hukuka uygun hâle gelir; aksi halde kişilik hakkı ihlali doğar.
Dava Hakkı (Medeni)
Dava hakkı, sübjektif hakkını veya korunan hukuki yararını mahkeme önünde ileri sürerek hükmen koruma talep etme yetkisidir. Anayasal hak arama özgürlüğünün (AY m.36) yansıması olarak HMK m.114 dava şartları çerçevesinde işler; eda, tespit ve inşaî dava ayrımıyla yapısal sınıflandırılır. Sübjektif hak ile dava hakkı arasında öz/uygulama ilişkisi bulunur; ihlal hâlinde aktif hâle gelen talep hakkıyla bağlantılıdır.
Aile Konutu Üzerinde Tasarruf Yasağı
Aile konutu üzerinde tasarruf yasağı, eşlerin yaşadığı konutun mülkiyet ya da kira hakkının sahibi olan eşin, diğer eşin açık rızası olmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemeyeceği, konutu devredemeyeceği ya da üzerinde sınırlı ayni hak tesis edemeyeceğine ilişkin TMK m.194'te düzenlenen emredici aile hukuku kuralıdır. Diğer eşin rızası alınmadan yapılan tasarruf, aile mahkemesi tarafından iptal edilebilir.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Emredici - Tamamlayıcı Hüküm
Emredici-Tamamlayıcı Hüküm, kanun hükümlerinin tarafların iradesi ile değiştirilip değiştirilemeyeceğine göre yapılan ayrımdır. Emredici (jus cogens) hükümler taraflar arasında değiştirilemez ve aksine sözleşme geçersizdir; tamamlayıcı (jus dispositivum) hükümler ise tarafların aksini kararlaştırmadığı hâllerde uygulanır. Bu ayrım, sözleşme özgürlüğünün sınırlarını çizen temel metodolojidir.
Butlan (Mutlak Hükümsüzlük)
Butlan (mutlak hükümsüzlük), bir hukuki işlemin kanunun emredici hükümlerine, ahlâka veya kamu düzenine aykırılık nedeniyle baştan ve herkes için kesin olarak geçersiz sayılması yaptırımıdır. Hâkim re'sen dikkate alır; düzelmesi mümkün değildir; süreye tâbi değildir. TBK m.27 ve TMK m.145 hükümleri butlan sebeplerini belirler. Yokluk, iptal ve askıda hükümsüzlük yaptırımlarından yapısal olarak ayrılır.