Son güncelleme:
Inter Partes: Inter partes (Latince "taraflar arasında"), bir hukuki ilişkinin yalnızca o ilişkiye taraf olan kişiler arasında etki doğurmasını ifade eden klasik Roma hukuku maksimidir. Nispi hakların ve sözleşmesel ilişkilerin ayırt edici özelliğidir — alacak hakkı yalnızca borçluya karşı ileri sürülebilir. Erga omnes (herkese karşı) etkisinin karşıtı olup mutlak/nispi hak ayrımının temel eksenini oluşturur.
Inter partes (Latince "taraflar arasında"), bir hukuki ilişkinin yalnızca o ilişkiye taraf olan kişiler arasında etki doğurmasını ifade eden klasik Roma hukuku maksimidir. Nispi hakların ve sözleşmesel ilişkilerin ayırt edici özelliği bu etkidir.
Karşıtı erga omnes ("herkese karşı") etkidir; mutlak hakların — mülkiyet, kişilik, sınırlı ayni haklar — etkisidir. Mutlak nispi hak ayrımının temel eksenini erga omnes / inter partes ikilisi oluşturur.
Satım sözleşmesinden doğan alacak yalnızca borçluya karşı ileri sürülür; üçüncü kişiyi bağlamaz. İki taraflı işlem ile kurulan sözleşmesel ilişkiler tipik inter partes etkili işlemlerdir.
Kira sözleşmesi yalnızca kiraya veren ile kiracı arasında; hizmet sözleşmesi yalnızca işveren ile işçi arasında etki doğurur. Üçüncü kişiler bu sözleşmelere bağlı değildir.
Mahkeme kararları kural olarak inter partes etkilidir — yalnızca davanın taraflarını bağlar. Ancak kişiliği etkileyen kararlar (boşanma, evlat edinme), ayrıca tüzel kişi organlarının iptali gibi davalarda erga omnes etki olabilir.
TBK m.129 hükmü kapsamında sözleşmenin etkisi üçüncü kişi lehine genişletilebilir — ancak bu istisnadır, kural inter partes etki devam eder.
Sözleşme üçüncü kişiye hak ya da borç doğurmaz. Üçüncü kişi sözleşmenin tarafı olmadığı için ne sözleşmeyi ihlal edebilir ne de sözleşmeden doğan alacağı talep edebilir.
Eda kararı sadece davanın tarafına karşı icra edilebilir; üçüncü kişiye karşı icra dayanak olamaz. Bu, dava hakkının inter partes etkisinin yansımasıdır.
Kanuni karine yalnızca aynı ilişki içinde uygulanır; başka bir hukuki ilişkide aynı karine geçerli olmayabilir.
| Özellik | Inter Partes | Erga Omnes |
|---|---|---|
| Etki | Taraflar arası | Herkese karşı |
| Tipik hak | Alacak (nispi) | Mülkiyet (mutlak) |
| Tescil | Genel kural değil | Aleniyet ilkesi |
| İhlal | Yalnız tarafa karşı | Herkese karşı |
Resmi Gazete
Resmi Gazete
Hukuki İşlem
Hukuki işlem (Almanca Rechtsgeschäft), bir veya birden çok kişinin hukuki sonuç doğurma amacıyla irade beyanlarına denir. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil, fesih bildirimi tipik örneklerdir. Hukuki fiilin özel alt türü olarak doktrin tarafından üçlü düzlemde sınıflandırılır: tek/iki/çok taraflı işlem; kazandırıcı/koruyucu işlem; taahhüt/tasarruf işlemi. Geçerliliği için ehliyet, irade sağlığı, konu uygunluğu ve şekil şartları aranır.
İki Taraflı Hukuki İşlem
İki taraflı hukuki işlem, iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanlarıyla kurulan işlemdir. Sözleşme bunun temel ve en yaygın biçimidir; TBK m.1 hükmü hukuk hayatının omurgasını oluşturan bu işlem türünü düzenler. Satım, kira, hizmet, vekâlet, kefalet bilinen örneklerdir. Tek taraflı ve çok taraflı işlemlerden farkı, karşılıklı iradenin uyuşmasını gerektirmesidir; muvazaa, yanılma ve şekil eksikliği geçerliliği etkiler.
Erga Omnes
Erga omnes (Latince "herkese karşı"), bir hakkın ya da hukuki durumun belirli bir kişiye değil tüm üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirliğini ifade eden klasik Roma hukuku maksimidir. Mutlak hakların ayırt edici özelliğidir — mülkiyet, kişilik hakları, sınırlı ayni haklar herkese karşı korunur. Inter partes (yalnız taraflar arası) etkisinin karşıtıdır ve mutlak/nispi hak ayrımının temel ayrımlarındandır.
Dava Hakkı (Medeni)
Dava hakkı, sübjektif hakkını veya korunan hukuki yararını mahkeme önünde ileri sürerek hükmen koruma talep etme yetkisidir. Anayasal hak arama özgürlüğünün (AY m.36) yansıması olarak HMK m.114 dava şartları çerçevesinde işler; eda, tespit ve inşaî dava ayrımıyla yapısal sınıflandırılır. Sübjektif hak ile dava hakkı arasında öz/uygulama ilişkisi bulunur; ihlal hâlinde aktif hâle gelen talep hakkıyla bağlantılıdır.
Nispi Hak
Nispi hak, yalnız belirli bir kişiye veya belirli kişilere karşı ileri sürülebilen ve kişisel ilişkiye bağlı olan haktır. Borç ilişkisinden doğan alacak hakkı, kira ve kullanım hakları nispi haktır. Mutlak hakların aksine erga omnes etki taşımaz; sadece pasif süje olarak belirlenmiş kişiyi yükümlü kılar. Tapuya şerh edilebilen bazı nispi haklar aynileşerek mutlak etki kazanabilir.
Aile Konutu Üzerinde Tasarruf Yasağı
Aile konutu üzerinde tasarruf yasağı, eşlerin yaşadığı konutun mülkiyet ya da kira hakkının sahibi olan eşin, diğer eşin açık rızası olmadıkça aile konutuyla ilgili kira sözleşmesini feshedemeyeceği, konutu devredemeyeceği ya da üzerinde sınırlı ayni hak tesis edemeyeceğine ilişkin TMK m.194'te düzenlenen emredici aile hukuku kuralıdır. Diğer eşin rızası alınmadan yapılan tasarruf, aile mahkemesi tarafından iptal edilebilir.
Vasiyetin İptali
Vasiyetin iptali, TMK m.557-559'da düzenlenen ve şekil eksikliği, ehliyetsizlik, irade sakatlığı veya hukuka aykırı içerik sebepleriyle vasiyetnamenin geçersizliğinin mahkeme kararı ile tespit edilmesini sağlayan davadır. İptal davası, sebebin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde mirasbırakanın ölümünden itibaren on yıl içinde açılır; süre hak düşürücüdür ve resen dikkate alınır.
İptal Edilebilirlik (Medeni)
İptal edilebilirlik, geçerli olarak doğan bir hukuki işlemin, irade sakatlığı veya kanunun saydığı diğer sebeplerle hak sahibi tarafından açılan iptal davasıyla geriye etkili sona erdirilebilmesi yaptırımıdır. Butlandan farklı olarak işlem geçerli kurulur; ancak iptal hakkı kullanılırsa baştan itibaren hükümsüz sayılır. Yanılma, aldatma, korkutma TBK m.30-39 ile düzenlenir; vasiyetnamenin iptali TMK m.557 hükmüyle düzenlenir. Hak düşürücü süreye tâbidir.