Son güncelleme:
Hukuki Olay: Hukuki olay (Almanca Rechtstatsache), hukuk düzeninin kendisine sonuç bağladığı ister insan iradesinden bağımsız ister insanın iradi davranışından kaynaklanan her türlü maddî vakıadır. Doğum, ölüm, mücbir sebep gibi iradesiz olaylar ile sözleşme imzası gibi iradi davranışları kapsayan en geniş kavramdır; hukuki fiil ve hukuki işlem üst kavramı olarak doktrinde Oğuzman/Barlas ve von Tuhr çizgisinde sınıflandırılır.
Hukuki olay (Almanca Rechtstatsache, Latince factum iuridicum), hukuk düzeninin kendisine hukuki sonuç bağladığı her türlü maddî vakıadır. Doğum, ölüm, zaman geçmesi gibi insan iradesinden bağımsız vakıalar ile sözleşme akdi, vasiyet hazırlanması gibi iradi davranışları kapsayan en geniş üst kavramdır.
Doktrin Oğuzman/Barlas, von Tuhr ve Esener çizgisinde hukuki olayı hukuki fiilden ve hukuki işlemden ayırır: hukuki olay üst kavramdır, fiil insan davranışını gerektirir, işlem ise irade beyanına dayanan özel fiil türüdür. Bu üçlü çatı TMK m.1 çerçevesinde hukuk uygulamasının temel taksonomisini oluşturur.
İnsan iradesinden bağımsız vakıalar — doğum (kişiliğin başlangıcı), ölüm (kişiliğin sonu, mirasın açılması), gaiplik kararı, ölüm karinesi, zamanaşımı sürelerinin geçmesi, hak düşürücü sürenin dolması, mücbir sebep, doğal afet. Bu olaylar gerçekleşmesiyle hukuki sonuç doğurur; iradenin rolü yoktur.
İnsan iradesine dayanan davranışlardır. Hukuki fiil hukuka uygun fiiller (sözleşme, vasiyet) ve hukuka aykırı fiiller (haksız fiil, suç) olarak ikiye ayrılır.
Hukuki işlem iradî davranışın özel türüdür: bir veya birden çok iradenin hukuki sonuç doğurma amacıyla açıklanmasıdır. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil tipik örneklerdir.
Hâkim somut uyuşmazlığı çözerken önce hangi vakıaların hukuki olay niteliğinde olduğunu tespit eder; ardından bu olaylara hangi normun uygulanacağını belirler (TMK m.1). Vakıa-hukuki olay-norm zinciri her davanın yöntem omurgasıdır. Kanuni karine bu zincirde ispat yükünü dağıtır.
Resmi Gazete
Hukuki İşlem
Hukuki işlem (Almanca Rechtsgeschäft), bir veya birden çok kişinin hukuki sonuç doğurma amacıyla irade beyanlarına denir. Sözleşme, vasiyet, vekâletten azil, fesih bildirimi tipik örneklerdir. Hukuki fiilin özel alt türü olarak doktrin tarafından üçlü düzlemde sınıflandırılır: tek/iki/çok taraflı işlem; kazandırıcı/koruyucu işlem; taahhüt/tasarruf işlemi. Geçerliliği için ehliyet, irade sağlığı, konu uygunluğu ve şekil şartları aranır.
Kanunun Uygulanması (TMK m.1)
Kanunun Uygulanması, hâkimin somut uyuşmazlığa hangi hukuk kaynağını uygulayacağını belirleyen üç kademeli sistemdir; TMK m.1 hükmüne dayanır. Kademeler sırasıyla yazılı kanun, Örf ve Adet Hukuku ile Hâkimin Hukuk Yaratmasıdır. Bu hiyerarşi Türk Medeni Kanunu metodolojisinin omurgasını oluşturur ve Boşluğun Doldurulması sistemiyle iç içedir.
Hak Düşürücü Süre
Hak düşürücü süre, kanunun belirlediği süre içinde kullanılmadığı takdirde hakkın özünü ortadan kaldıran süredir. Yenilik doğuran hakların kullanımına özgüdür; hâkim re'sen dikkate alır, durmaz, kesilmez. Zamanaşımıyla karıştırılmaması gereken klasik bir ayrımdır — zamanaşımı talep hakkını sona erdirmez, hak düşürücü süre ise hakkı tamamen yok eder. TMK m.158 (evlenmenin iptali), TMK m.733 (önalım) ve TBK m.39 (yanılma iptali) tipik örneklerdir.
Kanuni Karine
Kanuni karine, kanunun bir vakıadan başka bir vakıanın varlığını çıkardığı hukuki kabuldür. İspat yükünü hafifletir veya yer değiştirir; aksini iddia eden tarafın ispat yükümlülüğü altına girer. Adi karine (aksi ispatlanabilir) ve kesin karine (aksi ispatlanamaz, praesumptio iuris et de iure) olmak üzere iki türlüdür. TMK m.6 hükmü kapsamında işler; sınavda fiili karine ile karıştırılmaması gereken klasik bir ayrımdır.
Fiil Ehliyeti
Fiil ehliyeti, TMK m.9 uyarınca kişinin hukukî işlemleri kendi fiili ile yapabilme ve sonuçlarını üstlenebilme yeteneğidir. Fiil ehliyeti üç unsurun birleşmesiyle doğar: ayırt etme gücü (TMK m.13), erginlik (TMK m.11) ve kısıtlılık altında olmama. Bu unsurların bir kısmının eksikliği hâlinde kişi ya tam ehliyetsiz, ya sınırlı ehliyetsiz ya da sınırlı ehliyetli sayılır; her sınıfın yapabileceği işlemler ve yasal temsil sistemi farklıdır.
Hukuki Fiil
Hukuki fiil, hukuk düzeninin kendisine sonuç bağladığı insan iradesine dayanan davranışlardır. Hukuki olayın iradî davranış türü olarak hukuka uygun fiiller (sözleşme, vasiyet, ifa, ihbar) ile hukuka aykırı fiiller (haksız fiil, suç, akit ihlali) ayrımıyla sınıflandırılır. İrade beyanına dayanan özel türü hukuki işlemdir; ehliyetsiz kişinin yaptığı fiil hukuki sonuç doğurmaz, ehliyetli kişinin fiili ise türüne göre kazandırıcı/borçlandırıcı/koruyucu sonuçlar üretir.
Ölüm Karinesi
Ölüm Karinesi, ölümüne kesin gözle bakılan bir tehlikenin içinde kaybolan kişinin cesedi bulunmasa bile ölmüş sayılmasıdır; TMK m.31 hükmüne dayanır. Gaiplik Kararından farklı olarak mahkeme kararına gerek yoktur; karine otomatik olarak işler ve nüfus kaydında ölüm gösterilir. Ancak kişinin sağ olduğu sonradan ortaya çıkarsa karine çürütülebilir.
Gaiplik Kararı
Gaiplik Kararı, ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun süredir haber alınamayan kişinin mahkeme kararıyla ölmüş sayılmasıdır; TMK m.32-35 hükümleri kararın şartlarını ve sonuçlarını düzenler. Karar, mirasçı, eş ve alacaklıların hak ileri sürmesini sağlar; ancak gaibin sağ olarak ortaya çıkması hâlinde geri alınabilir. Ölüm Karinesi ile birlikte ölüm hukukunun temel kurumudur.