Tanım ve Kavramsal Çerçeve
Hukuka ve ahlâka aykırılık, TMK m.23-24'ün kişilik hakkı koruma rejimini açıklayan temel ölçüttür. Bir müdahalenin (sözleşme, fiil, idari işlem) kişilik hakkına haksız tecavüz oluşturup oluşturmadığı bu ölçütle değerlendirilir. Sistematik üç katmandan oluşur:
- TMK m.23/1: Hak ve fiil ehliyetlerinden vazgeçilemezliği
- TMK m.23/2: Özgürlüklerden vazgeçme veya hukuk-ahlâka aykırı sınırlama yasağı
- TMK m.23/3: Bedensel bütünlük üzerinde tasarrufların sınırı (organ-doku bağışı dahil)
- TMK m.24: Kişilik haklarına saldırının hukuka aykırılığı ve hukuka uygunluk sebepleri
TMK m.23: Vazgeçme Yasağı
Hak ve Fiil Ehliyetlerinden Vazgeçilemezlik (m.23/1)
Hiç kimse hak ehliyetinden ya da fiil ehliyetinden tamamen veya kısmen vazgeçemez. Bu emredici hüküm; köleliğe varan ya da kötüniyetli sözleşmelerin, ehliyeti süresiz kısıtlayan taahhütlerin geçersizliğini sağlar.
Özgürlüklerden Vazgeçilemezlik (m.23/2)
Kimse özgürlüklerinden vazgeçemez ya da onları hukuka veya ahlâka aykırı bir biçimde sınırlayamaz. Buna göre:
- Çalışma özgürlüğünü orantısız sınırlayan rekabet yasakları geçersizdir.
- Düşünce ve ifade özgürlüğünden topyekûn vazgeçme sözleşmeleri batıldır.
- Mesleki sır saklama yükümlülüğü orantılılığı aşarsa kısmen geçersiz olur.
Bu yasak kişilik hakkı ihlali davalarının dayanağıdır.
Bedensel Bütünlüğe Müdahale (m.23/3)
Yazılı rıza ile, kanun ve ahlâka uygun olmak şartıyla, kişi vücut bütünlüğüne yönelik bazı müdahalelere izin verebilir (organ-doku bağışı, klinik araştırma katılımı). Bu müdahaleler kural değil istisnadır; rıza her an geri alınabilir.
TMK m.24: Saldırının Hukuka Aykırılığı ve Hukuka Uygunluk Sebepleri
TMK m.24/1: Kişilik hakkı hukuka aykırı saldırıya uğrayan kimse, hâkimden saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir.
TMK m.24/2: Saldırı, adın korunması gibi özel kişilik koruma davalarına vücut verecek biçimde hukuka uygunluk sebeplerinden biri kapsamına girmedikçe hukuka aykırıdır:
- Mağdurun rızası (kişiliğin koruduğu menfaatten geçerli rızanın olduğu hallerde)
- Üstün nitelikte özel veya kamusal yarar (basın özgürlüğü, bilim, sanat, sağlık)
- Kanunun verdiği yetki (kolluk yetkisi, vergi denetimi, gazetecilik haberi)
"Ahlâk" Ölçütü: İçeriği ve Dinamizmi
"Ahlâk", TMK m.23 ve m.4 atıflarında objektif toplumsal ahlâk anlamındadır; subjektif kişisel görüş değil. Yargıtay içtihatları ve doktrin objektif ahlâkı:
- Toplumun genel ahlâki kabulleri
- Anayasal değerler ve insan onuru ölçütü
- Çağdaş hukuk düzeninin kabul ettiği eşitlik ve insan hakları ilkeleri
ile sınırlandırır; geleneksel ya da dini ahlâk anlayışlarına saplanmaz.
Hukuka Aykırılığa Uğrayanın Davaları
Saldırı hukuka aykırı ise mağdur, kişilik tecavüzü davaları çerçevesinde:
- Önleme davası (TMK m.25/1): Yakın ve muhakkak saldırı tehlikesi
- Durdurma davası (m.25/1): Devam eden saldırı
- Tespit davası (m.25/1): Etkisi süren saldırının hukuka aykırılığının tespiti
- Maddi ve manevi tazminat (m.25/3, TBK m.49, m.58)
açabilir.
Vazgeçme Yasağına Aykırı Sözleşme
TMK m.23/2'ye aykırı sözleşmeler mutlak butlan ile geçersizdir; hâkim resen göz önüne alır. Kısmen aykırılık halinde TMK m.27/2 atfı (TBK m.27) kıyasen kalan kısım yürürlükte kalabilir; ancak emredici çekirdek kural ihlal edilmemelidir.
Anayasal Bağlam ve İnsan Hakları
Bu sistem Anayasa m.17 (kişi dokunulmazlığı), m.13 (temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması), AİHS m.8 (özel ve aile hayatına saygı) ile birlikte yorumlanır. AYM ve AİHM içtihatları "ahlâk" kavramını dar yorumlar; çoğunluk ahlâkı, azınlık haklarını ortadan kaldırmaya hizmet edemez.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- TMK m.23/1: Hak ve fiil ehliyetinden tamamen ya da kısmen vazgeçilemez — emredici.
- TMK m.23/2: Özgürlüklerden vazgeçme veya hukuka-ahlâka aykırı sınırlama yasak; aykırı sözleşme butlanlıdır.
- TMK m.23/3: Bedensel bütünlüğe müdahaleye yazılı rıza istisnadır; rıza her an geri alınabilir.
- TMK m.24/2 hukuka uygunluk sebepleri üç başlıkta: mağdur rızası, üstün yarar, kanun yetkisi.
- "Ahlâk" objektif toplumsal ahlâktır, subjektif değil; AYM/AİHM içtihatlarıyla şekillenir.
- Kişilik haklarına saldırı: önleme, durdurma, tespit ve tazminat davaları.
- Anayasa m.17 ve AİHS m.8 ile bütünleşik yorum; insan onuru çerçevesi belirleyicidir.
- Mesleki rekabet yasağı orantısız ise geçersiz; orantılılık denetimi süre, coğrafya ve faaliyet alanı kriterleriyle yapılır.