Tanım ve Hukuki Konum
Fiili karine (Latince praesumptio facti, hominis), hâkim tarafından somut olayda hayatın olağan akışına ve tecrübe kurallarına (Erfahrungssatz) göre kurulan karinedir. Kanunun değil; hâkimin takdir yetkisine dayanır.
HMK m.190 hükmü ispat yükünü düzenlerken; fiili karineler hâkimin somut olaydaki tecrübe kurallarını uygulayarak vardığı sonuçları yansıtır. Hâkim, ispat edilen vakıalardan hayatın akışına göre başka vakıaların varlığını çıkarır. Bu, hâkim hukuku yaratma faaliyetinin bir uzantısıdır.
Fiili Karinenin Klasik Örnekleri
Kazaya Yol Açan Davranış
Trafik kazasında frenlerin ânî kullanımı ile durma mesafesi tecrübe kuralına göre kusur çıkarsanabilir. Hâkim, ispat edilen davranıştan (frenlerin son anda kullanımı) kusurun varlığını çıkarsar.
Ödeme yapılan tarafa makbuz vermek hayatın olağan akışıdır. Borçlunun makbuz sunamaması, ödemenin yapılmadığı yönünde fiili karine doğurur. Karşı taraf alternatif ispat (banka dekontu, tanık) ile karineyi çürütebilir.
Uzun süre devam eden ticari ilişki, tarafların sözleşme akdettiği yönünde fiili karine doğurur. Hukuki işlemin kuruluşu somut işlerle ispat edilebilir.
Komşunun bahçedeki ürünleri uzun süre toplaması, zilyet olduğu yönünde fiili karine doğurur. Zilyetlik ispatında bu tür karineler sıkça kullanılır.
Fiili Karine ile Kanuni Karine Arasındaki Fark
Kanuni karine kanun tarafından kurulur; hâkim için bağlayıcıdır. Fiili karine ise hâkim tarafından kurulur; kullanılması hâkimin takdirine bağlıdır. İki tür karinede aksini ispat imkânı vardır; ancak kanuni karinede ispat yükü açıkça yer değiştirirken, fiili karinede ispat yükünün değişip değişmediği doktrinde tartışmalıdır.
| Özellik | Kanuni Karine | Fiili Karine |
|---|
| Kaynak | Kanun | Hâkimin takdiri |
| Bağlayıcılık | Hâkim için bağlayıcı | Takdire bağlı |
| Türleri | Adi/Kesin | Yalnız adi (aksi ispatlanabilir) |
| İspat yükü | Açıkça yer değiştirir | Tartışmalı |
| Örnek | Babalık karinesi (TMK m.285) | Makbuz yokluğundan ödenmediği |
Fiili Karinenin Hukuki Niteliği
Fiili karine teknik olarak bir ispat aracı değildir; hâkim hukuku yaratma faaliyetinin parçasıdır. Hâkim, somut olaydaki vakıaları hayatın olağan akışına göre değerlendirip sonuca varır. Bu nedenle fiili karine kullanımı hâkimin gerekçesinde açıklanmalıdır.
Yargıtay içtihadı fiili karineyi tutarlı uygular: hâkim somut olayda tecrübe kurallarını uyguladığını gerekçesinde göstermelidir. Aksi hâlde keyfi karar verme niteliği kazanır.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Fiili karine = hâkimin tecrübe kuralı ile kurduğu karine: Kanuni karineden temel farkı kaynağıdır.
- HMK m.190 çerçevesinde işler: İspat yükü düzenlemesi içinde uygulanır; ancak hâkimin takdir yetkisinin bir uzantısıdır.
- Kanunî karinenin aksine bağlayıcı değildir: Hâkim somut olayda kullanmak zorunda değildir; takdir eder.
- Hayatın olağan akışı temel kavram: Fiili karinenin meşruiyeti hayatın olağan akışına dayanır; tecrübe kuralları (Erfahrungssatz) bu akışı yansıtır.
- Kazaya yol açan davranış, makbuz yokluğu klasik örnekler: Sınav sorularında bu örnekler tipik karşımıza çıkar.
- Kanuni karine ile karıştırma: Klasik sınav tuzağı; iki türü kaynak bakımından ayırt etmek gerekir.