Tanım ve Hukuki Konum
Ex aequo et bono (Latince "hakkaniyet ve iyilikle"), bir yargıcın tarafların talebi üzerine katı pozitif hukuk yerine hakkaniyet ve iyilik kurallarıyla karar vermesini ifade eden klasik maksimdir. Aequitas ilkesinin somut prosedürel yansımasıdır.
Modern uluslararası hukukta UAS — Uluslararası Adalet Divanı — Statüsü m.38/2 hükmü ex aequo et bono kararını tarafların açık iznine bağlar. Milli hukukta hakem heyetlerinin tarafların yetkilendirmesiyle hakkaniyet hükümlerine başvurması bu maksimin uygulamasıdır.
Ex Aequo et Bono'nun Şartları
Tarafların Açık İzni
Yargıç ya da hakem ex aequo et bono karar verebilmek için tarafların açık iznine ihtiyaç duyar. UAS Statüsü m.38/2 hükmüne göre devletler ya da taraflar bu yetkiyi tanımak zorundadır.
Pozitif Hukukun Yetersizliği
Genellikle pozitif hukuk hükümleri sorunu çözmüyor ya da çözüm hakkaniyetsiz görünüyorsa ex aequo et bono yetki gündeme gelir. Bu, boşluğun doldurulması ile karıştırılmamalıdır — burada hâkim pozitif hukuku tamamen aşar, sadece boşluk doldurmaz.
Hakkaniyet Standartları
Karar hayatın olağan akışı, evrensel adalet duygusu, taraflar arasındaki dengelilik gibi standart kriterlere göre verilir.
Türk Hukukunda Uygulama
Tahkim
Tahkimde tarafların ex aequo et bono yetkisi tanıyabileceği TBK ve HMK hükümlerinden çıkarsanır. Hakem heyeti taraf izniyle pozitif hukuku aşan kararlar alabilir; bu, dava hakkının klasik usulden farklı bir yargılama yoludur.
Uluslararası Sözleşmeler
Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşmalardaki uyuşmazlıklarda UAS önünde ex aequo et bono yetkisi tanınmışsa uygulama mümkündür.
Mahkemelerde Sınırlı Uygulama
Türk mahkemeleri kural olarak pozitif hukuku uygular. Ancak TMK m.4 hâkim takdir yetkisi çerçevesinde aequitas ölçüleri dolaylı olarak uygulanır — bu, tam ex aequo et bono değildir.
Aequitas ile Karşılaştırma
| Özellik | Aequitas | Ex Aequo et Bono |
|---|
| Niteliği | Genel hukuk ilkesi | Spesifik yargılama yetkisi |
| Uygulama | Hâkim takdir yetkisi içinde | Tarafların izninde |
| Pozitif hukuk | Tamamlayıcı | Aşılabilir |
| Tipik alan | Medeni hukuk genel | Tahkim, uluslararası |
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Ex aequo et bono = hakkaniyet ve iyilikle: Tarafların açık iznine bağlı; pozitif hukuku aşma yetkisi.
- UAS Statüsü m.38/2 hükmü ex aequo et bono yetkisini tanır: Uluslararası uyuşmazlıkların çözümünde önemli.
- Tahkimde uygulanabilir: Türk hukukunda hakem heyetleri taraf izniyle bu yetkiyi kullanabilir.
- Türk mahkemeleri kural olarak pozitif hukuk uygular: Ex aequo et bono yetki açıkça verilmedikçe mahkemeler bu yetkiyi kullanmaz.
- Aequitas'tan farklı: Aequitas geniş ilke; ex aequo et bono spesifik prosedürel yetki.
- Boşluk doldurma değil pozitif hukuk aşma: Kanun uygulaması çerçevesindeki boşluğun doldurulması ile karıştırılmamalı.