Evliliğin genel hükümleri, Türk Medeni Kanunu m.185-201 arasında düzenlenen ve evlenme ile kurulan evlilik birliğinin hukuki çerçevesini çizen kurallardır. Bu hükümler eşlerin birbirlerine ve üçüncü kişilere karşı konumlarını, yükümlülüklerini ve birliğin idaresini düzenler. Kural olarak kamu düzenindendir ve eşler sözleşmeyle bu hükümleri değiştiremez; yalnızca mal rejimine ilişkin alanda özel sözleşme yapılabilir.
Eşlerin Kişisel Yükümlülükleri (TMK m.185-186)
TMK m.185: "Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği kurulmuş olur. Eşler bu birliğin mutluluğunu el birliğiyle sağlamak ve çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermekle yükümlüdürler."
Sadakat yükümlülüğü
Eşler birbirine karşı sadakat (cinsel sadakat ve duygusal bağlılık) göstermekle yükümlüdür. Sadakatsizlik (zina, duygusal ilişki) boşanma sebebidir (TMK m.161). Bu yükümlülük dürüstlük kuralı (TMK m.2) ile desteklenir.
Destek yükümlülüğü
Eşler ekonomik ve manevi olarak birbirine destek olmakla yükümlüdür (TMK m.186). Bu yükümlülük hem çalışma gücüne sahip olmayan eşe bakım, hem de ailenin ortak geçiminin sağlanması boyutunu içerir. Evlilik birliğinin giderleri güçleri oranında karşılanır.
Saygı ve nezaket
Eşler birbirine saygılı davranmak ve birliği zedeleyecek davranışlardan kaçınmakla yükümlüdür. Şiddet, aşağılama, onur kırma gibi davranışlar haksız fiil niteliğindedir ve tazminat doğurabilir; kişilik hakkı (TMK) saldırısı oluşturursa TMK m.24-25 koruma davaları açılabilir.
Ortak Konut ve Birlikte Yaşama (TMK m.186/1)
TMK m.186: "Eşler oturacakları konutu birlikte seçerler. Birliği eşler beraberce yönetirler. Eşler birliğin giderlerine güçleri oranında emek ve malvarlıklarıyla katılırlar."
- Konut seçimi: Ortak konut eşlerin birlikte seçimi ile belirlenir; rızasız tek taraflı tayin yapılamaz. Anlaşmazlık hâlinde hâkimin takdir yetkisi (TMK m.4) ile karar verilir.
- Aile konutu: Aile konutu (TMK m.194) özel koruma altındadır — eşlerden biri diğerinin açık rızası olmadıkça aile konutunu devredemez veya üzerindeki hakları sınırlayamaz.
- Ayrı yaşama: TMK m.197, haklı sebep varsa (şiddet, ağır hakaret, haklı bir ayrılık sebebi) eşlerin ayrı yaşamasına izin verir.
Birliğin Temsili (TMK m.188-190)
TMK m.188: "Eşlerden her biri, ortak yaşamın devamı süresince ailenin sürekli ihtiyaçları için evlilik birliğini temsil eder."
Olağan temsil
Her eş, ailenin olağan ihtiyaçları için (günlük alışveriş, elektrik-su-doğalgaz faturaları, çocukların eğitim giderleri) ayrı ayrı yetkilidir. Bu işlemlerden her iki eş de birlikte sorumlu olur (TMK m.189).
Olağanüstü temsil
Evlilik birliğinin olağan ihtiyaçları dışında kalan önemli işlemlerde (büyük alışveriş, konut kira veya satış) her iki eşin birlikte rızası aranır. Tek taraflı yapılan olağanüstü işlemler ikinci eşi bağlamaz.
Temsil yetkisinin kaldırılması
Bir eş, diğerinin temsil yetkisini kötüye kullandığını veya harcamalarıyla aileyi sıkıntıya düşürdüğünü ispat ederse, hâkim takdir yetkisi ile temsil yetkisini kaldırabilir (TMK m.190).
Eşlerin Meslek ve İşlemlere İlişkin Serbestliği (TMK m.192-193)
TMK m.192: Her eş meslek veya iş seçiminde diğerinin rızasına gerek yoktur. Eşler serbestçe çalışabilir, meslek değiştirebilir. Ancak meslek seçiminde evlilik birliğinin huzuru ve menfaati göz önünde tutulmalıdır.
TMK m.193: Eşler birbirinden bağımsız olarak her türlü hukuki işlem yapabilir; mal varlığı üzerinde serbestçe tasarruf eder. Ancak aile konutu istisnadır.
Birliğin Korunması İçin Mahkeme Önlemleri (TMK m.195-201)
Evlilik birliğinin korunması (TMK m.195)
Eşlerden biri birliği önemli ölçüde ihmal ederse veya ailenin gerekleri karşılanmıyorsa, diğer eş aile mahkemesinden koruma tedbiri talep edebilir. Mahkeme kişisel ilişkileri düzenler, mali yükümlülüklere uyulmasını emreder, temsil yetkisini sınırlayabilir veya mal rejiminde değişiklik yapabilir.
Ayrı yaşamaya izin (TMK m.197)
Eşlerden biri için ortak yaşam çekilmez hâle gelmişse hâkim ayrı yaşama izni verebilir. Bu karar geçici nitelikte olup boşanma veya birlikte yaşamanın sürdürülmesi yolunda açılmadır.
Mal ayrılığına geçiş (TMK m.206)
Eşlerden biri diğerinin malvarlığı veya gelirini tehlikeye atarsa veya aile menfaatini zedelerse, hâkim mal ayrılığına geçişe karar verebilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kamu düzeni niteliği: Eşlerin kişisel yükümlülüklerine ilişkin hükümler sözleşmeyle değiştirilemez (TMK m.185-186).
- Sadakat yükümlülüğü: Cinsel + duygusal; ihlali zina (TMK m.161) ya da evlilik birliğinin temelinden sarsılması (TMK m.166) boşanma sebebi.
- Ortak konut birlikte seçilir: Tek taraflı konut tayini yapılamaz; hâkim takdir yetkisi ile anlaşmazlık çözülür.
- Aile konutu özel koruma: TMK m.194 — eşlerden birinin diğerinin rızası olmadan aile konutu üzerindeki hakları devretmesi yasaktır.
- Olağan vs. olağanüstü temsil: Günlük ihtiyaçlar tek taraflı (her iki eş sorumlu); önemli işlemler için birlikte rıza.
- Meslek serbestliği: TMK m.192 — her eş serbestçe meslek seçer; diğerinin rızası gerekmez.
- Koruma tedbirleri: TMK m.195 — ihmal veya mali sıkıntı hâllerinde aile mahkemesi geniş yetkilere sahiptir.
İlgili Kavramlar
- Evlenme — TMK m.124 birliğin kurulması
- Aile Konutu — TMK m.194 özel koruma
- Evlenmenin Butlanı — TMK m.145 birliğin geçersizliği
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.185-201 düzenlemesi
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 sadakat ve destek
- Hâkimin Takdir Yetkisi — TMK m.4 koruma tedbirleri
- Kişilik Hakkı (TMK) — eşler arası haksız fiil
- Ailenin Korunması Hakkı (Anayasa) — AY m.41 temel