Evlenmenin butlanı, Türk Medeni Kanunu m.145-160 arasında düzenlenen ve geçerli görünen ancak yasal koşulları sağlamayan bir evlenmenin mahkeme kararıyla geçersiz kılınması müessesesidir. Butlan, evlenmenin görünüşte kurulmuş olmasına rağmen kuruluş aşamasındaki eksiklikler nedeniyle hukuki varlığının reddi anlamına gelir. İki temel tür ayırt edilir: mutlak butlan (TMK m.145-146) ve nisbî butlan (TMK m.149-151). Her iki butlan türü de dava yoluyla ileri sürülmek zorundadır; butlan kararı verilmedikçe evlenme var sayılır.
Mutlak Butlan Sebepleri (TMK m.145)
TMK m.145 mutlak butlan sebeplerini dört grupta sayar. Bu sebepler kamu düzeni gerekçesiyle konulmuş olduğundan kesin ve katıdır:
1. Ayırt etme gücünden sürekli yoksunluk
Eşlerden biri evlenme sırasında ayırt etme gücü bulundurmuyorsa evlenme mutlak butlanla geçersizdir. Geçici yoksunluk (sarhoşluk, şok) bu kapsamda değildir; sürekli bir yoksunluk olmalıdır.
2. Kesin evlenme engellerinin varlığı
Evlenme engelleri kapsamındaki kesin yasaklar: hısımlık (TMK m.129), kayın hısımlığı, evlatlık ilişkisi, mevcut evlilik (TMK m.130), bulaşıcı hastalık (TMK m.133).
3. Mevcut evlilik (çok eşlilik)
TMK m.130 uyarınca evli bir kişinin yaptığı ikinci evlenme mutlak butlanla geçersizdir. Bu sebep aynı zamanda TCK m.230 "birden çok evlilik" suçunu doğurur.
Evlenmesine engel oluşturacak düzeyde akıl hastalığı bulunanların evliliği (TMK m.133) mutlak butlanla geçersizdir.
Mutlak Butlanın Dava Usulü (TMK m.146-147)
- Davacı: TMK m.146 uyarınca ilgili her kişi ve Cumhuriyet Savcısı dava açabilir. Eşlerin kendileri, ana-babaları, kardeşleri, miras haklarını etkilenecek mirasçılar "ilgili" sayılır.
- Süre: Dava her zaman açılabilir; süre sınırı yoktur. Ölüm hâlinde bazı özel kısıtlamalar uygulanır (TMK m.147).
- Yargı yeri: Aile mahkemesi görevlidir.
- Dava konusu: Butlan tespiti; eşler arası mali hesaplaşma dava içinde veya ayrı talep edilebilir.
Nisbî Butlan Sebepleri (TMK m.149-151)
1. Yasal temsilci rızası eksikliği (TMK m.153)
18 yaşından küçüklerin evliliğinde yasal temsilci rızası alınmamışsa nisbî butlan sebebidir. Dava hakkı yasal temsilciye ve küçük olan eşe tanınmıştır. Erginlikten sonra 6 ay içinde dava açılmalıdır.
2. Rıza bozuklukları (TMK m.149-151)
Evlenme iradesinin hata, hile veya tehdit altında verilmiş olması:
- Hata (TMK m.149): Eşin kimliğinde veya esaslı vasıflarında yanılma (örneğin eşin başka bir kişi sanılması, ağır hastalığının bilinmemesi).
- Hile (TMK m.150): Aldatma ile evlenmeye razı olma; özellikle gebelik, ciddi hastalık veya önceki evlilik gizlenmesi.
- Tehdit (TMK m.151): Kendisi veya yakını için ciddi ve yakın bir tehlike korkusuyla verilmiş irade.
Nisbî Butlanın Dava Usulü (TMK m.152)
- Davacı: Yalnızca rızası bozulan eş veya rızası eksik olan yasal temsilci.
- Süre: Hata/hilenin öğrenilmesinden, tehdidin sona ermesinden veya küçüğün erginliğinden itibaren 6 ay; her hâlde evlenmeden itibaren 5 yıl.
- Sonuç: Nisbî butlanda hukuka aykırılık kamu düzeninden değil kişisel menfaattendir; bu nedenle dava hakkı sınırlıdır.
Butlan Kararının Hukuki Sonuçları (TMK m.157-160)
Butlan kararı, türü ne olursa olsun ileriye yönelik (ex nunc) sonuç doğurur; geçmişteki evlilik sonuçları korunur.
- Çocukların soybağı: TMK m.158 uyarınca butlan kararına rağmen çocuklar evlilik içinde doğmuş sayılır; soybağı korunur.
- İyiniyetli eşin hakları: İyiniyet (TMK m.3) ile evlenmiş eş, boşanma hükümlerine benzer şekilde yoksulluk nafakası, maddi ve manevi tazminat talep edebilir (TMK m.159).
- Mal rejimi tasfiyesi: Evlilik süresince kurulmuş mal rejimi boşanmadaki gibi tasfiye edilir.
- Miras hakları: Butlan kararı kesinleşmeden ölüm gerçekleşirse ve diğer eş iyiniyetli ise miras hakları korunur.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- İki butlan türü: Mutlak (TMK m.145, kamu düzeni) ve nisbî (TMK m.149-151, kişisel menfaat).
- Mutlak butlan davası: Herkes ve savcı, her zaman (süresiz); aile mahkemesi görevli.
- Nisbî butlan davası: Yalnızca mağdur eş veya yasal temsilci, 6 ay + 5 yıl çifte süre.
- Ölümden sonra dava: TMK m.147 uyarınca bazı mutlak butlan sebepleri ölümden sonra da dava edilebilir; miras hukukunda önemlidir.
- İleriye yönelik etki: TMK m.157 — butlan kararı kesinleşinceye kadar evlilik geçerli sayılır; geçmiş sonuçlar korunur.
- Çocukların soybağı: TMK m.158 — butlan sonucu çocukların durumu etkilenmez; evlilik içinde doğmuş sayılırlar.
- İyiniyet koruması: TMK m.159 — iyiniyetli eş boşanma ile benzer haklara sahiptir; yoksulluk nafakası ve tazminat talep edebilir.
İlgili Kavramlar
- Evlenme — TMK m.124 ana düzenleme
- Evlenme Ehliyeti — TMK m.124-128 koşullar
- Evlenme Engelleri — TMK m.129-134 yasaklar
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.145-160 butlan
- Ayırt Etme Gücü — mutlak butlan sebebi
- İyiniyet — TMK m.3 eş koruması
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 nafaka yorumu
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — AY m.17 anayasal temel