Evlenme engelleri, Türk Medeni Kanunu m.129-134 arasında düzenlenen ve belirli hâllerde evlenmeyi yasaklayan ya da erteleyen hukuki sebeplerdir. Bu engeller iki temel kategoride incelenir: kesin (mutlak) engeller ve kesin olmayan (nisbî) engeller. Her iki kategori de farklı hukuki sonuçlar doğurur; kesin engellere rağmen yapılan evlenme mutlak butlanla geçersizdir, kesin olmayan engeller ise evlenmenin yapılmasını engellemez ama ilgili taraf için yaptırım doğurabilir.
Kesin (Mutlak) Evlenme Engelleri
1. Hısımlık (TMK m.129/1)
TMK m.129/1 uyarınca kan hısımlığı dört kategoride evlenmeyi yasaklar:
- Üstsoy-altsoy arasında: Anne-baba, büyükanne-büyükbaba, çocuk, torun, büyük torun — sonsuza değin.
- Kardeşler arasında: Öz, ana-bir veya baba-bir kardeşler — tam veya yarı hısım ayrımı yapılmaz.
- Amca, teyze, hala, dayı ile yeğen arasında: Kan bağının üç derece uzaklığında olsa dahi engel devam eder.
- Evlatlık ile evlat edinen (ve onun altsoyu) arasında: TMK m.129/2 uyarınca tam olarak kan hısımlığı gibi değerlendirilir.
Bu engel biyolojik ve toplumsal gerekçelere dayanır: soy karışıklığı, genetik risk, aile içi düzen koruma. AY m.41 ve evlenme özgürlüğü (kişilik hakkı (Anayasa) AY m.17) ile dengelenen bu kısıtlama anayasal olarak kabul edilir.
2. Kayın Hısımlığı (TMK m.129/son)
Evliliğin boşanma veya ölümle sona ermesinden sonra kişi, eski eşinin üstsoyu, altsoyu veya kardeşiyle evlenemez. Örneğin kişi boşandığı eşinin kız kardeşiyle, ana-babasıyla veya çocuğuyla (başka evlilikten) evlenemez. Bu engel süresizdir ve evliliğin sona eriş biçimi (boşanma, butlan, ölüm) fark etmez.
3. Evlatlık Engeli (TMK m.129/2)
Evlat edinen ile evlatlık arasında ve evlat edinenin altsoyu ile evlatlık arasında evlenme yasaktır. Evlatlık ilişkisinin sona ermesi (kaldırma) engeli ortadan kaldırmaz; engel evlatlık yakınlığının yarattığı toplumsal ve hukuki konumu koruma amaçlıdır.
4. Mevcut Evlilik — Tek Eşlilik İlkesi (TMK m.130)
TMK m.130: "Yeniden evlenmek isteyen kimse, önceki evliliğinin sona ermiş olduğunu ispat etmek zorundadır."
Türk hukukunda tek eşlilik (monogami) temel ilkedir. Evli bir kişinin başka bir evlilik kurması mutlak butlan sebebidir; ceza hukukunda ayrıca TCK m.230 çok eşlilik suçunu düzenler. Önceki evliliğin sona ermesi boşanma, ölüm veya butlan kararıyla belgelenmeli, evlendirme memurunca denetlenmelidir.
5. Bulaşıcı Hastalık (TMK m.133)
Ağır bulaşıcı hastalığı olduğu sağlık raporuyla tespit edilen kişinin evlenmesi yasaktır. Hastalığın iyileşmesi hâlinde yasak sona erer. Günümüzde uygulamada bu engel çok nadiren işlerlik kazanır; hastalığın bulaşıcılığının modern tıpta kontrol edilebilir olması nedeniyle.
Kesin Olmayan (Nisbî) Evlenme Engelleri
1. Bekleme Süresi — TMK m.132
TMK m.132: "Evlilik sona ermişse, kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üçyüz gün geçmedikçe evlenemez. Doğurmakla süre biter. Kadının önceki evliliğinden gebe olmadığının anlaşılması veya evliliği sona eren eşlerin yeniden birbiriyle evlenmek istemeleri hâlinde mahkeme bu süreyi kaldırır."
Bu süre soybağı karışıklığını önleme amaçlıdır; önceki evlilikten doğacak çocuğun babasının tespitini kolaylaştırır. Üç istisna vardır:
- Doğum gerçekleştiğinde süre kendiliğinden biter.
- Gebe olmadığına dair sağlık raporu sunulduğunda mahkeme kararıyla kalkar.
- Eski eşlerin yeniden evlenmek istemesi hâlinde süre aranmaz.
Süreye rağmen yapılan evlenme geçerlidir; sadece idari yaptırım doğurabilir. Bu engel evlenmeyi geçersiz kılmaz; evlendirme memuru töreni yapmaz ama yapılırsa evlilik ayakta kalır.
2. Akıl Hastalığı Sağlık Koşulu (TMK m.133)
Akıl hastalığı olduğu düşünülen kişinin evlenebilmesi için akıl hastalığının evlenmeye engel oluşturmadığına dair resmî sağlık kurulu raporu gerekir. Bu, ayırt etme gücü sürekli yitirmiş olmayıp tedavi gören veya kontrol altında bir hastalığa sahip olan kişileri kapsar. Rapor olumlu ise evlenme yapılabilir.
Engellerin Hukuki Sonuçları
Kesin engellerin ihlali: Mutlak butlan (TMK m.145)
Kesin engellere rağmen yapılmış evlenmeler mutlak butlan ile geçersizdir. Davayı açma hakkı kimseye sınırlanmamıştır; her ilgili ve Cumhuriyet Savcısı dava açabilir. Dava evlilik sürecinin hangi aşamasında olursa olsun, ölümden sonra dahi açılabilir (TMK m.147). Butlan kararı ileriye yönelik sonuç doğurur; çocukların soybağı korunur (TMK m.158).
Kesin olmayan engellerin ihlali: Evlilik geçerli, yaptırım idari
Bekleme süresi ve bulaşıcı hastalık koşuluna rağmen evlilik tesis edilirse evlilik geçerli sayılır; ancak evlendirme memurunun töreni reddetmesi gerekir. İdari yaptırım olarak memur sorumluluğu veya nüfus kaydında düzeltmeler yapılabilir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Kesin engeller beş grup: Kan hısımlığı, kayın hısımlığı, evlatlık, mevcut evlilik, bulaşıcı hastalık.
- Kayın hısımlığı süresiz: Boşanma/ölüm sonrası eski eşin üstsoy, altsoy ve kardeşiyle evlenme yasağı süresizdir.
- Tek eşlilik ilkesi: TMK m.130 mutlak; önceki evlilik sona ermedikçe yeni evlilik kurulamaz — TCK m.230 ceza yaptırımı destekler.
- Bekleme süresi 300 gün: Kesin olmayan engel; soybağı karışıklığını önlemek için kadına uygulanır, erkekler için yoktur. Doğum, gebelik yokluğu raporu veya eski eşle yeniden evlenme ile kalkar.
- Kesin engeli ihlal = mutlak butlan: Herkes ve savcı dava açabilir, süre sınırı yok (TMK m.147).
- Kesin olmayan engel ihlali: Evlilik geçerli kalır; yalnızca idari yaptırım doğurur.
- Butlan ileriye yönelik: Çocukların soybağı korunur (TMK m.158) — evlilik sona erer ama geçmişteki etkileri silinmez.
İlgili Kavramlar
- Evlenme — TMK m.124 ana düzenleme
- Evlenme Ehliyeti — TMK m.124-128 yaş ve rıza
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.129-134 engeller
- Ayırt Etme Gücü — akıl hastalığı ilişkisi
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 engel yorumu
- Hâkimin Takdir Yetkisi — bekleme süresi kaldırılması
- Kişilik Hakkı (Anayasa) — evlenme özgürlüğü ile denge
- Ailenin Korunması Hakkı (Anayasa) — AY m.41 çerçeve