Evlenme ehliyeti, bir kişinin geçerli bir evlenme sözleşmesi yapma yeteneği olup Türk Medeni Kanunu m.124-128 hükümlerinde düzenlenmiştir. Genel fiil ehliyeti kavramının özel bir türü olarak evlenme ehliyeti, evlilik kurumunun kişisel niteliği ve toplumsal önemi nedeniyle özel koşullara bağlanmıştır. Üç temel unsur bir arada bulunmalıdır: ayırt etme gücü, evlenme yaşı ve yasal temsilci rızası (gerektiğinde).
Ayırt Etme Gücü Koşulu (TMK m.125)
Evlenmenin kişisel ve iradi niteliği, ayırt etme gücü (TMK m.13) bulunmasını kesin bir koşul hâline getirir. TMK m.125: "Ayırt etme gücüne sahip olmayanlar evlenemez."
- Sürekli yoksunluk: Akıl hastalığı, zihinsel engel veya ağır bunama gibi sebeplerle ayırt etme gücü sürekli yitirilmişse evlenme yapılamaz; tören yapılsa bile evlenme mutlak butlan ile geçersiz olur (TMK m.145).
- Geçici yoksunluk: Sarhoşluk, uyuşturucu etkisi, geçici ruhsal rahatsızlık gibi durumlarda ayırt etme gücü yok sayılır; bu hâlde tören ertelenir.
- Tam ehliyetsizlerin durumu: Ayırt etme gücünden yoksun olanlar tam ehliyetsizdir ve evlenemez.
Evlenme Yaşı (TMK m.124)
TMK m.124: "Erkek veya kadın onyedi yaşını doldurmadıkça evlenemez. Ancak, hâkim olağanüstü durumlarda ve pek önemli bir sebeple onaltı yaşını doldurmuş olan erkek veya kadının evlenmesine izin verebilir. Olanak bulundukça karardan önce ana ve baba veya vasi dinlenir."
Normal yaş: 17
Hem erkek hem kadın için 17 yaşını doldurmuş olma temel kuraldır. 2016 değişikliğinden önce kadın ve erkek için farklı yaşlar geçerliyken kanun koyucu eşitlik ilkesine uygun olarak 17 yaşını her iki cinsiyet için belirlemiştir. Kanun önünde eşitlik (Anayasa) AY m.10 bu değişikliğin dayanağıdır.
Olağanüstü yaş: 16 (mahkeme izni)
16 yaşını doldurmuş ancak 17'yi henüz doldurmamış olanlar, olağanüstü durum ve pek önemli sebep hâlinde hâkim izniyle evlenebilir. Hâkim mümkün olduğunca ana-baba veya vasiyi dinler. Kararda genellikle gebelik, ailenin zor durumda olması, tarafların mağduriyeti gibi olgular değerlendirilir.
Yaş koşulunu ihlal: mutlak butlan
16 yaşından küçüklerin evlendirilmesi veya 16-17 arası olmasına rağmen mahkeme izni alınmadan yapılan evlenme mutlak butlan ile geçersizdir (TMK m.145).
Yasal Temsilci Rızası (TMK m.126)
TMK m.126: "Küçük, yasal temsilcisinin izni olmadıkça evlenemez."
Küçükler için rıza
18 yaşından küçükler (sınırlı ehliyetsizler) yasal temsilcinin (ana-baba veya vasi) rızasını almak zorundadır. Ana-baba birlikte velayet hakkına sahipse her ikisinin rızası aranır; ayrılık veya boşanma hâlinde velayet hangi tarafta ise onun rızası yeterlidir.
Rıza olmaksızın evlenme: nisbî butlan
Yasal temsilci rızası olmadan yapılan evlenme nisbî butlan sebebidir (TMK m.153). Dava açma hakkı, yasal temsilciye ve küçük olan eşe tanınmıştır. Sınırlı dava süresi: küçüklük hâli süresince ve erginlikten sonra 6 ay içinde.
Kısıtlılar için rıza (TMK m.127)
Kısıtlılar yasal temsilcisinin rızası ile evlenebilir; gerekliyse mahkeme izni de aranır. Mahkeme somut olayda evliliğin kısıtlının yararına olup olmadığını değerlendirir.
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Üç unsur birlikte: Ayırt etme gücü + evlenme yaşı + (gerekiyorsa) yasal temsilci rızası.
- Yaş 17/16: Normal 17, olağanüstü 16 mahkeme izniyle (kadın ve erkek eşit); 16 altı kesinlikle evlenemez.
- Ehliyetsizin evlenmesi mutlak butlan: TMK m.145 uyarınca ayırt etme gücünden yoksunun evlenmesi kesin butlan sebebi.
- Yasal temsilci rızası eksikliği nisbî butlan: TMK m.153 — sınırlı dava süresi (6 ay erginlikten sonra), rıza sonradan verilirse geçerlik sağlanır.
- Erginlik ve evlenme yaşı: Evlenme erginliğe bağlı değildir — 17 yaşında evlenen kişi TMK m.11 uyarınca evlenmeyle erginlik kazanır.
- Kısıtlının evlenmesi: Yasal temsilci rızası + mahkeme izni birlikte; iki koşul birlikte aranır (TMK m.127).
- Mahkeme izni vesikası: Olağanüstü evlenmede hâkim kararı evlendirme memuruna sunulur; resmî belge olmaksızın tören yapılamaz.
İlgili Kavramlar
- Evlenme — TMK m.124-160 ana düzenleme
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.124-128 düzenlemesi
- Fiil Ehliyeti — evlenme ehliyetinin genel çerçevesi
- Ayırt Etme Gücü — TMK m.125 temel koşul
- Ergin (Erginlik) — TMK m.11 evlenme ile erginlik
- Kısıtlı — TMK m.127 mahkeme izni
- Sınırlı Ehliyetsiz — küçük ve kısıtlıların durumu
- Kanun Önünde Eşitlik (Anayasa) — 2016 yaş eşitliği dayanağı