Eşler arası mal rejimi, Türk Medeni Kanunu m.202-281 arasında düzenlenen ve evlenme ile başlayan birliğin mali çerçevesini belirleyen sistemdir. Mal rejimi eşlerin evlilik süresince malvarlığı üzerindeki hak ve yükümlülüklerini ve evliliğin sona ermesi hâlinde (ölüm, boşanma, butlan) malların nasıl paylaşılacağını düzenler. Türk hukuku dört farklı mal rejimi öngörmüştür; eşler bunlardan birini yasal rejim olarak benimser veya sözleşmeyle seçebilir.
Yasal Mal Rejimi: Edinilmiş Mallara Katılma (TMK m.218-241)
TMK m.202: "Eşler arasında edinilmiş mallara katılma rejiminin uygulanması asıldır." Bu rejim 1 Ocak 2002'de eski "mal ayrılığı"nın yerini almıştır. Sözleşme yapılmayan tüm evliliklerde otomatik uygulanır.
Mal tasnifi
Her eşin malvarlığı iki gruba ayrılır:
- Kişisel mallar (TMK m.220): Evlenmeden önce sahip olunan mallar, miras veya bağış yoluyla kazanılanlar, manevi tazminat alacakları, kişisel eşyalar. Bu mallar tasfiyeye konu olmaz.
- Edinilmiş mallar (TMK m.219): Evlilik süresince çalışma karşılığı kazanılan paralar, sosyal güvenlik ödemeleri, emek karşılığı elde edilenler, kişisel malların geliri. Tasfiyede bu mallar paylaşıma girer.
Tasfiye ve artık değer paylaşımı
Evliliğin sona ermesinde her eşin edinilmiş malları toplanır, borçları düşülür ve artık değer hesaplanır (TMK m.231). Her eş diğerinin artık değerinin yarısını alacak olarak talep edebilir (TMK m.236). Bu paylaşım ayni değil nakdidir; alacak niteliğindedir.
Katkı payı alacağı
Bir eşin diğerinin kişisel malının iktisabına veya iyileştirilmesine katkıda bulunduğu durumlarda, TMK m.227-228 uyarınca orantılı bir katkı payı alacağı doğabilir.
Seçimlik Mal Rejimleri
Eşler, evlenme öncesi veya evlilik süresince mal rejimi sözleşmesi ile yasal rejim yerine şu üç rejimden birini tercih edebilir:
- Her eş malvarlığını bağımsız yönetir ve tasarruf eder.
- Evliliğin sona ermesinde paylaşım yoktur; her eş kendi malvarlığını alır.
- Borçlardan yalnızca borcu yapan eş sorumludur.
- Mal ayrılığına benzer, ancak aile konutu ve ev eşyası üzerinde ortak mülkiyet kurulur.
- Evliliğin sona ermesinde paylaşım yalnızca aile konutu ve ev eşyasını kapsar.
- Diğer mallar mal ayrılığı kurallarına tabidir.
En kapsamlı rejim; iki alt tür vardır:
- Genel mal ortaklığı: Eşlerin tüm mallarının (kişisel mallar dahil) ortak mülkiyete geçişi.
- Sınırlı mal ortaklığı: Yalnızca belirli malların (edinilmiş mallar veya belli türler) ortak mülkiyete girmesi.
Ortaklık malları üzerinde eşler birlikte tasarruf eder; borçlar da ortaklıktan karşılanır.
Eşlerin yasal rejim dışında bir mal rejimi seçmek istemesi hâlinde yapılan sözleşme:
- Şekil: Noter önünde düzenleme veya onaylama şeklinde yapılır (TMK m.205).
- Zamanı: Evlenmeden önce veya evlilik süresince her zaman.
- Kapsam: Rejimin türü, varyasyonları ve özel düzenlemeler.
- Sicile tescil: Mal rejimi sicili tutulmaz ama sözleşme noter kaydı ile korunur.
Mal Rejiminin Sona Ermesi ve Tasfiye (TMK m.225-241)
Mal rejimi şu durumlarda sona erer:
- Evliliğin sona ermesi: Ölüm, gaiplik kararı, boşanma, butlan.
- Mal rejimi değişikliği: Eşlerin yeni sözleşmeyle başka rejime geçmesi.
- Mahkeme kararı: TMK m.206 — olağanüstü mal rejimine geçiş (eşin kötü niyeti).
Tasfiye üç aşamalıdır: geri alma (her eşin kişisel mallarını geri alması), tasfiye hesabı (edinilmiş malların ve borçların belirlenmesi), paylaşım (artık değerin yarısının alacak olarak ödenmesi).
Hâkimlik Sınavı Açısından Kritik Noktalar
- Yasal rejim: Edinilmiş mallara katılma (TMK m.218), 2002'den itibaren; önceki rejim mal ayrılığıydı.
- Kişisel vs. edinilmiş: Miras/bağış kişisel (TMK m.220); çalışma karşılığı edinilmiş (TMK m.219); kişisel malların geliri edinilmiş sayılır.
- Artık değer paylaşımı nakdi: Ayni değil alacak niteliğindedir (TMK m.236) — mal ortaklığından bu noktada ayrılır.
- Sözleşme noter şekli: Mal rejimi sözleşmesi şekle tabi; yazılı/düzenleme ya da onaylama şartı (TMK m.205).
- Aile konutu özel statüsü: TMK m.194 (aile konutu) — mal rejiminden bağımsız özel koruma.
- Olağanüstü mal ayrılığı: TMK m.206 — mahkeme kararı ile mal rejimi değişikliği (eş kötüniyeti hâlinde).
- Seçimlik rejim şekilleri: Mal ayrılığı, paylaşmalı mal ayrılığı ve mal ortaklığı (iki alt tür).
İlgili Kavramlar
- Evlenme — TMK m.124 birliğin kurulması
- Evliliğin Genel Hükümleri — TMK m.185 birliğin idaresi
- Mal Rejimi Sözleşmesi — TMK m.203 seçim
- Aile Konutu — TMK m.194 özel koruma
- Türk Medeni Kanunu — TMK m.202-281 rejim
- Hak Ehliyeti — mal sahipliği
- Dürüstlük Kuralı — TMK m.2 tasfiye yorumu
- Mülkiyet Hakkı (Anayasa) — AY m.35 temel